اسفند 1391

گپ، چای، فرهنگ

22Feb2013 موضوع: ره آورد گيل 

دیدار با مسعود پورهادی

ره‌آوردگیل بر آن است تا از این شماره، بخشی از نشریه را به پرس‌وگویی کوتاه با اهالی فرهنگ و هنر این سرزمین اختصاص دهد، پرس‌وگویی در فاصله‌ی لیوانی چای، همین.

نخستین گپ ما با مسعود پورهادی است، شاعر، قصه‌نویس، منتقد و پژوهشگر گیلانی.

ره‌آورد‌گیل: سال‌هاست که نوشته‌های پورهادی را در رشته‌های مختلف می‌خوانیم و تا همین 3، 4 سال پیش عادت کرده بودیم او را ببینیم، و با شور فراوان درباره‌ی زبان گیلکی، شعر و قصه و نقد از او بشنویم، حالا در آلمان زندگی می‌کند و گاه به دلایل خانوادگی که به رشت می‌آید، او را می‌بینیم. می‌خواهم بپرسم، در آلمان چه می‌کنید؟

پورهادی: آن‌جا هیچ کاری نمی‌کنم، چون شرایط دل‌مشغولی‌های من آن‌‌جا وجود ندارد. در این‌جا بیش‌تر فعالیت‌های من میدانی بود نه کتابخانه‌ای.

ره‌آورد‌گیل: دوست ندارید دوباره به گیلان برگردید؟

پورهادی: چرا دوست ندارم، من آدم جمع‌گرایی هستم، در آن‌جا تنها هستم، تنها شدم. این‌جا، شما و دیگران و جمعی بودند که مرا به تحرک وامی‌داشت و برایم بسیار مثبت بود، آن‌جا جمع و فضا وجود ندارد.

ره‌آوردگیل: در همین چند روزی که در گیلان بودید، اوضاع فرهنگ را چگونه دیدید؟

پورهادی: زمان کوتاه بود و من درگیری مسایل خانوادگی فراوان داشتم، عملاً نتوانستم از این منظر، فعالیت‌های فرهنگی را به درستی زیر نظر بگیرم تا بتوانم به درستی داوری کنم. منتها مسایلی بود که مرا تحت‌تأثیر قرار داد، مثلاً خانه‌ی فرهنگ. مکان خانه‌ی فرهنگ عوض شده، ولی در خود خانه‌ی فرهنگ به نظرم کمی عقب رفته.

ره‌آوردگیل: به چه معنی؟

پورهادی: فکر می‌کنم ما در خانه‌ی فرهنگ، در آن ساختمان استیجاری توانستیم با دیدگاه‌های مختلف روی موضوع‌های فرهنگی کار کنیم و آن را به پیش ببریم. حالا در این بنای جدید می‌بینیم خوشبختانه نیروی جوان زیادی به خانه اضافه شده، متأسفانه ولی نیروی قدیمی‌اش را از دست داده است. این را بیش‌تر درباره‌ی گروه گیلان‌شناسی می‌گویم. آن چند صدایی که در آن گروه و بیانگر دیدگاه‌های مختلف بود، متأسفانه دیگر نیست و این بسیار مرا متأثر کرد.

ره‌آوردگیل: ره‌آورد گیل با شکل و شمایل تازه‌ای منتشر می‌شود، این نشریه را ورق زده‌اید؟

پورهادی: بله، با توجه به سمت و سویی که ره‌آوردگیل گرفته، می‌توان گفت اتفاق مثبتی افتاده است. با توجه به بحران کاغذ و بالطبع بحرانی که مطبوعات درگیر آن شده‌اند، ره‌آوردگیل می‌تواند نشریه مثبتی باشد اگر تعریف ساختاری خود را روشن کند.

ره‌آوردگیل: چه‌طور؟

پورهادی: یعنی این‌که حوزه‌ی فعالیت خود را دقیق‌تر تعریف کند. دامنه‌ی این حوزه‌ها که موضوع کار نشریه است، بسیار زیاد است. ظاهراً هنر و ادبیات محور کار این نشریه است، ولی حوزه‌های فراوان دیگری هم در این نشریه دیده‌ می‌شود، این هم بد نیست، ولی به ناگاه به حوزه‌ی سلامت برمی‌خوریم که هیچ ربطی به من ندارد. من که قرار است نشریه‌ی ادبی و هنری بخوانم چرا باید برای بخش سلامت پول بیشتری بدهم.

ره‌آوردگیل: اجازه بدهید به خانه‌ی فرهنگ برگردم، هم اکنون بحث‌هایی درباره‌ی نقد ادبی گیلکی جاری است و جوان‌ها هم دارند همکاری می‌کنند…

پورهادی: این را با توجه به شواهد موجود، هم مثبت می‌بینم و هم منفی. مثبت از این نظر که به کار و عرق‌ریزی کهنه‌کاران و سن و سال‌ دارها، نیروی جوان جذب این فعالیت‌ها شده‌اند و به این موضوع می‌پردازند. می‌خواهم بگویم که همجواری جوان‌ها با نسل پیشین دچار گسست شده است. ضروری‌تر این بود که صداهای متفاوت بتوانند کنار یکدیگر بنشینند و هر صدایی بتواند، خودش را، بدون تحمیل بیرونی، تعریف کند.

ره‌آوردگیل: به هر حال شما به این فضا- فضای گیلان- عادت کرده‌اید. در آلمان، چگونه این کمبود را جبران می‌کنید؟

پورهادی: از اروپایی‌ها یاد گرفتم که بر اساس واقعیت‌های عینی حرکت کنم. واقعیتی که می‌گوید در شرایط فعلی، من با دو فضای متفاوت درگیر هستم. فضایی که به ضرورت سال‌ها در آن زیست کردم و… وقتی از گیلان به آلمان می‌روم، چراغ آن‌جا را خاموش می‌کنم. عادت کرده‌ام با دو فرهنگ زندگی کنم. آن فضا به من امکان نمی‌دهد تا دل‌مشغولی‌هایم را دنبال کنم.

ره‌آوردگیل: از آخرین کتابی که درباره‌ی فرهنگ ایران خوانده‌اید، بگویید، آن چه که دل‌مشغولی شماست؟

پورهادی: یکی از کتاب‌های جالبی که اخیراً خواندم کتابی است از زبان‌شناس بزرگ رودیگر اشمیت. این کتاب دو جلد است و رودیگر اشمیت از خود و دیگر زبان‌شناسان مقاله‌های مفیدی را در این کتاب گرد آورده است. در این کتاب آخرین مطالعات درباره‌ی زبان‌های نو ایرانی از جمله زبان گیلکی بحث شده است.

ره‌آوردگیل: در این مجموعه، گیلکی زبان آمده است یا لهجه؟

پورهادی: ببینید در قرن 18– اگر اشتباه نکنم، گایگر زبان‌شناس آلمانی که استاد زبان‌شناس بود، مبحثی به نام زبان‌های حوزه دریاچه‌ی خزر را مطرح می‌کند و در آن گیلکی، تالشی، تاتی، مازندرانی و سمنانی را زبان‌هایی می‌داند که در این حوزه مطرح هستند. دکتر حق‌شناس، دکتر صادقی و… نیز گیلکی را زبان دانسته‌اند.

در همین روزها کتابی از یک پژوهشگر زبان گیلکی به نام سیدحنان میرهاشمی خواندم که برایم بسیار شگفت‌انگیز بود. خوشحال شدم از این ‌که در حوزه‌ی زبان‌شناسی آکادمیک گویشوری با علاقه‌مندی کارهای پژوهشی را دنبال می‌کند. چند مقاله و کتابی که ایشان منتشر کرده، روی محورهایی از زبان گیلانی کار کرده که تاکنون هیچ‌یک از زبان‌شناسان ایرانی و خارجی به آن‌ها توجه نکرده‌اند.

ره‌آوردگیل: نمی‌شود شما در آن سوی آب اصلاً به فرهنگ گیلانی فکر نکنید، درست است؟

پورهادی: همان طور است. فعالیت‌های مجازی بخشی از کار من است. بدین ترتیب کار با دگمه‌ی کامپیوتر نه کاغذ را دنبال می‌کنم. بستگی به وقتی دارد که روی آن می‌گذارم.

ره‌آوردگیل: بسیار ممنون، امیدوارم هر چه زودتر شما را در ایران ببینم.

پورهادی: من هم متشکرم.

به نقل از "ورگ"www.v6rg.com

شریرما جیجاکه ورزان

گیلکی وؤتˇ توشکه

ورگ

مسود پورهادی کتابه خأ بهانه بکونم تا کلی‌تر گب بزنم. راجه به گیلکی ادبیات، اونˇ قصه‌نویسی و حال و روز تا بازون هی راشی‌ جی فرسم هنده مسود پورهادی قصه‌ٰنه تا اونˇ بنویشته‌نˇ اهمیته رؤشنأ کونم.

گیلکی ادبیات، نثر و قصه‌نویسی مئن، اوجور که بتؤنیم قرص و قایم بگؤیم «قصه» یا «داستان-کوتاه»، دامؤنˇ جی سرأگیته. یعنی تا جایی که مو بخؤندم و دؤنم، دامؤنˇ اوّلی سری، اونˇ چارومی شوماره مئن، یکته وؤت(۱) چاپ ببؤ محمود اصلانˇ جی که الؤن دؤنیم ای محمود اصلان هی «محمود اسلام‌پرست»ی ایسسه که شناسنیم و ای وؤت، داستانی ویژگی‌ئنه دأنه و شأنه اونه دخؤندن: اولین گیلکی قصه‌یی که جایی چاپ ببؤ.
قصه‌نویسی، گیلکی مئن تازه‌آموج بو و گیلکی‌نویسؤن دامؤن و بازون گیله‌وا مئن، قصه‌نویسی و وؤته وؤتنˇ مئن کم-کمئی، بکی-ویریس، خوشؤنˇ قلمه آزمیت گیته دبؤن و هیتؤ بمأن و بمأن تا دهه‌ی هشتاد شمسی که خانه‌ی فرهنگˇ مئن گیلکی قصه‌نویسی جرگه را دکته و هیوده-هیجده سالˇ گیله‌وا مئنˇ چاپ ببؤ قصه‌ٰن چنته-چنته کتاب ببؤن و در بمأن.
پیله‌برفی سال، محمود طیاری قصهٰ‌ن و بنفشه گول، مأمدحسن جهری قصهٰ‌ن، سال ۸۳ هجری شمسی بیرین بمأن.
چند سال بعد، زرخال، هادی غلام‌دوستˇ قصه‌ٰن و شریرما جیجأکه ورزه‌ٰن، مسود پورهادی شی منتشرأ بؤ و ای میؤن-میؤنه، یکته رؤمان چاپ ببؤ «ماه پری» نؤمی، که آلمانی جی وأگردؤنئه ببؤ بو به گیلکی.
ای چنته کتاب و دو سه سالˇ دامؤن و بیس سالˇ گیله‌وا مئنˇ چاپ ببؤ قصه‌ٰنه کی دچینیم کسؤنˇ ورجه، بنه أمه داستانی ادبیاتˇ تارئخ. کم‌جؤنه و جوؤن، خو جوؤنی وأسی‌م ایسسه کی رؤیا وؤجنه و خأنه کار بکونه کارسسؤن! دوأریم!

وگردیم، مسعود پورهادی قصه‌ٰنه. یک سال پیش بو گمؤنم که فیسبوکˇ مئن یکته بوگوبشتؤ  و در واقع بنویس-وانیویس دأشتیم باهم راجه به گیلکی وؤت، چی شئر، چی قصه. بحث برسئه بو به این‌که اینˇ وؤتˇ خؤندن سخته و این‌که مخاطبˇ هوا کی خأ بدأره و زوانˇ هوا کی بدأره و اونˇ حفظ گودن کی کاره و مأ یاد دره، بحثˇ مئن یکجا مسود یک همچین چیزی بوته:
«أ اضافه بارأ گیله‌وا أمی چان‌پس‌کؤل بنأ. من نانم نیویشتنˇ وخت چن نفرˇ هوایأ با بدأرم و می کاره بوکونم! زبانˇ هوایأ با زبان‌شناس بدأره. خاندن‌کسˇ هوایأ با مدرسه و دانشگا بدأره. منی کی شاعرمه با شئرˇ هوایأ بدأرم. أشأن ایتا چان‌بار نیئده کی ایتأ آدم ایتأ لنگه زیبیلˇ میان دوکونه ساق و سالمم ببره بازارسر.»

ای گبˇ مئن یک واقعیتی دره، اونم هو سوالی ایسسه که گیلکی نویشتن‌کسˇ پیش هننأ. او حدّی که یک طرف، می خلاقیت و نویشتنه پیش ببره و یک طرف، أمه تمبل و کم‌خؤن و کم‌علاقه مخاطبˇ دسه بگیره و خودشˇ همره بأره، او حدّ، کؤرأ؟
مسودˇ گب، ای سواله اؤجا ندئنه، أمما خودشˇ مئن ای سواله تایید کؤنه. وختی مدرسه و دانشگاه نقشه گونه، چون خلاءˇ مئن گب زئه دننئه، همه‌ته‌یی دؤنیم که مدرسه و دانشگا جی خبری نیه. هرکسی ایسسه و هرچی ایسسه، خودمؤنیم. خودمؤنیم و خودمؤنˇ خؤندن‌کس و مخاطب، که أگه مو اونه تمبل و کم‌خؤن و کم‌علاقه دخؤنم، اینم دؤنم که اونˇ گئتˇمردی وأسی ایسسه که أمه نویسنیم. چون هرجوره، وؤته رها نکؤنه و أمه همره پابه‌پا أمأ دره.
ایشؤنه بوتم کی بگؤم، أگه مسود پورهادی وؤتؤنˇ خؤندن سخته، أمما ناقلن اینه دؤنیم که ای سختی، دایره‌المعارفی نیه. یعنی ایتؤ نیه که مسود پورهادی، خو قصه‌نˇ مئن یکچی گوتن‌ئبه بدأشته بون و بازون تصمیم بیته بی که اونه گیلکی بنویسه و بازون بشؤ بون واژه‌نامهٰ ویته بی و واژه‌ن‌ئبه گیلکی معادل بیاته بی، اونم هرچی سخت‌تر و قدیمی‌تر بئتر! نه!
ای قصهٰ‌نˇ ویژگی اینه کی وؤته ببؤن. تار و پود، رج به رج، چی سخت چی سأل، کسؤنˇ ورجه، کسؤنه فئویته دأنن. سخته أمما وختی اونˇ مئن شنی، حتا أگه واژه‌نامه دمˇدس ندأری، تینی پیش بشی. اول تا زانو، بازون تا کمر، هوتؤ أگه دیل هدی و تی خؤندنˇ چاقو همره اونˇ وؤته واشکافی، بلکی‌م خودشˇقؤلی تاهبه‌سر!

پس تینیم مسود پورهادی قصه‌ٰنˇ مئن، زوان‌ئبه یکجور جؤن‌کنش بیاجیم. یکجور جؤن‌کنش که حق‌سأی کأ دره فیکر بکونه، خلق بکونه، یا گاگلف تام بزنه. چون کسی که «شریرما جیجأکه ورزه‌ن»ه بخؤنده بی خؤرؤم دؤنه کی کلمه‌نم گاگلف تام دگئنن.

خؤب به یک جایی برسئیم. بأین گیلکی ادبیاتˇ سر تا پهٰ بپیرأییم، فندریم.
ای زوان، پیشاسرمایه‌داری مناسباتˇ مئن دوماسسه بو کی برسئه أمه دس و شئر و قصه حق‌ˇسأی کأ دره کی اونه جؤرأکشه. أمما چوتؤ؟
معادل‌یابی و معادل‌سازی همره؟ سره‌نویسی و خالی گیلکی‌نویشتنˇ همره؟ اوجور که یکته وؤتˇ مئن یکته ناگیلکی واژه نی دننه بی؟
بدأرین می نظره بگؤم. البته اول می تکلیفه با یکچی روشنأ کونم، بازون می نظره راجه به ای موضوع گونم.
اول اینه بگؤم کی وختی راجه به گیلکی وضعیت و اونˇ بد بؤن گب زئنیم، ایتؤ نیه که ای زوان دئه مرده دره و امروز و فرده خأ سر بنه زمین و دئه وینریسه. نأ!
ای زوان هی الؤن دوتته استانˇ آدمؤنˇ مئن کاربرد دأنه. یعنی چن میلیون آدم ای زوانˇ همأ گب زئنن، سوپرمارکت و بازار و مغازه‌نˇ مئن، تاکسی مئن، هئن و فورتن‌ئبه، خشم و شادی مئن.
پس او خطر چیسه؟
او خطری که همه اونأ جی گب زئنن، اینه گه ای زوان، رسمی مراجعˇ جی بیرین بمؤنسه. یعنی بوروکراسی و مدرسه و آکادمی و عمومی رسانه‌نˇ جی.
ای زوانˇ استفاده و کارکرد، هیچ اجبار و زوری ندأنه کی مثلن تورکی مؤرسؤن یا هی فارسی مؤرسؤن، یکته قدرت و زور اونˇ پوشت بئسه و اون‌ئبه خرج بکونه و مدرسه و دانشگا و رسانه و اداره و همه جا مئن صوب تا شؤ اونه بال بزنه. تازه یکته زورم هننأ کی صوب تا شؤ، خیر نرسؤنئنه هیچ، هی‌م اونه لهجه و گویش و عاجز و شؤنین دخؤنه و هرکی‌م که ای زوانˇ همره بنویشته بی، اونه فترکنه! خو رسانه و دم و دسگا نی دأنه.
پس وختی أمه ای زوانˇ همره قصه نویسنیم، یعنی خأ اینه بدؤنیم که وضع هیتؤره و هی وضعˇ مئن أمه راشی‌ئه پی بگیریم.
هی وضعˇ مئنه که خأ بدؤنیم، ای زوان، أگه خأ هی وضعیتˇ مئن تیتی بکونه و زوپپه بزنه، با یاد بگیره چوتؤ زندگی بکونه. مؤدرن زندگی بکونه.
همیشک ایتؤ نیه که زوانه یاد بگیریم. خیلی زمتؤن خیلی چیزؤنه خأ اونه یاد دأن.

او چیزی که مو فیکر کؤنم خأ گیلکیه آموتن، فیکر گودنه.
مو فیکر کؤنم کی أمه هیچ رایی ندأنیم جوز این‌که خودمؤنˇ زوانه یاد بدیم کی فیکر بکونه. خیال بکونه. ای دوتته کسؤنأ جی توفیر دأنن. أمما یکته خال ایشؤنه وصلأکؤنه کسؤنه. قبلˇ اینکه راجه به ای خال گب بزنم اینه بگؤم کی أمه حتتا أمه زوان‌ئبه یکته فعل راجه به فیکر گودن یا اندیشه گودن ندأنیم. هی «فیکر گودن»م که فعلˇ مرکبه أمه تنها داشته محسوب بنه. این‌که خودمؤنˇ زوانˇ مئن فیکر و اندیشه‌ئبه یکته ساده فعل ندأنیم محلˇ اشکاله.
پس أمه لازمه کی خودمؤنˇ زوانه یاد بدیم چوتؤ فیکر بکونه و چوتؤ خیال وؤجه. (ای توضیحه بدئم کی ای موشکل خالی أمه شی نیه. فارسی‌م هی مشکله دأنه. ای بحث مفصله و بد نیه داریوشˇ آشوری کتابه، یعنی «زبان باز»ه بخؤنیم. چون ای حوزه مئن کلی گب دأنه)

ایسه برسیم به او خالی گه خیال و تفکره کس‌به‌کس توشکه زئنه.
او خال چیسه؟ اونه أگه بیاجیم تینیم خودمؤنˇ مسیر و راشیه بدؤنیم.
اونی گه تفکر و خیاله توشکه زئنه به‌هم و زوان اونˇ همره تینه تفکره باموجه، هونی ایسسه کی اینگیلیسی مئن دخؤنده بنه  Abstraction.

یکته مثال زئنم تا بینیم ای مفهوم چیسه؟
فرض بکونیم ای اوتاقˇ مئن پنج ته موجودˇ انسانی نیشته که یکته سورخˇ ریشه، یکته نؤم ایسسه ماکان، یکته الؤن وؤشنه ایسسه، یکته قد درازه، یکته پأچه، یکته نی اینˇ شغل نجّاری‌ئه. ایشؤن پنج ته «دبؤن‌کس» یا موجودن که یک سری صفت و ویژگی و وضعیت دأنن. او صفتؤن و ویژگی‌ئنی گه هرته خوشؤن‌ئبه دأنن نئنیم دیمه و اوشؤنی گه ای پنج‌ نفرˇ مئن مشترکه دؤجین کؤنیم.
مثلن هر پنج‌نفر دوماغ و دس و لگ و چوشم و باخی قضایا دأنن.
یا هر پنج نفر تینن گب بزنن.
خلاصه! ایشؤنˇ ای صفتؤنه جومأ کؤنیم و رسنیم به ای مفهوم که ای پنج‌ته دبؤن‌کس یا موجود، «انسان ایسسن». فارغ از این‌که، ای‌یکته ریش سورخه یا اؤکته قد بولنده یا یک نفرˇ شغل چیسه یا اونˇ نؤم چیسه، وختی ایشؤنˇ مشترک صفتؤنه دؤجین کؤنیم رسنیم به «انسانیت»ˇ مفهوم. ائره أمه چی بودیم؟ ای مفهومه، ایشؤنأ جی سیوا بودیم. ای پنج ته دبؤن‌کسˇ جی یک‌چی‌ئه بکندیم و اونه الؤن أمه پیش دأنیم و نیگا کأ دریم و مطالعه کأ دریم و به اصطلاح گونیم ای مفهومه «أبسترأکت» بودیم.
أمه اغلب مننیم چیزؤنه أبسترأکت بکونیم. دائم ناچاریم تمثیل ˇ همره أمه منظوره برسؤنیم. مثنوی و کلیله دمنه مؤرسؤن. ریاضی مؤرسؤن مننیم مفاهیمه دؤجین بکونیم و اوشؤن ˇ روابطه بیان بکونیم بی‌این‌که ناچار ببیم مثال بزنیم.
أبستراکشن یعنی سیوا گودن، کندن، منتزع گودن. هوتؤ کی گیلکی مئن مثلن یک‌چی‌ئه، یکچی جی وأچرنیم. وأچردن یعنی مثلن یکته حیوؤن علف یا ولگه چرده دبون، یک بخش او ولگ یا علفˇ جی بکنه، نه اونˇ همه قسمته، خالی یک تیکّهٰ، یا مثلن یکته کاغذ می دس دره و شمه چیک زئنین و یک تیکّه کاغذه کئنین و باخی می دسˇ مئن مؤنه، به اصطلاح گونیم شمه کاغذه می دسˇ جی وأچردین.
فارسی مئن أبسترأکشن‌ئبه «انتزاع» و «انتزاعی»ئه دؤجین بود. یا بعضی‌ئن، «تجرید»ه استفاده کؤنن.
منم با توجه به ای توضیحات پیشنهاد کؤنم ای واژه‌به، وأچردنˇ جی اسم مصدر چأکونیم و بگؤیم: وأچرش.

پس او خالی گه «تفکر» و «خیال»ه توشکه زئنه به هم، ابسترأکشن یا وأچرشه.
یعنی چی؟
یعنی وختی نیشینیم أمه ادبیاته نیگا کؤنیم اینیم اغلبˇ أمه مفاهیم توصیفیه. همیشک توصیف کأ دریم. أمه شئرؤن، توصیف کأ درن و أگرم خأنن فیکر بکونن، تمثیل و استعاره جی یاور گینن.
وختی خأنیم «خؤجیری» یا هو زیبایی‌ئه بگؤیم و بیان بکونیم، تشبیهˇ جی یاور گینیم.
ایسه حساب بکونین وختی وؤتˇ مئن خأنیم راجه به «خؤجیری» فیکر بکونیم یا تخیل؛ دئه لازمه گه خؤجیری‌ئه ویگیریم و اونˇ هممه‌ته مؤصوفؤنˇ جی وأچریم.
یعنی أمه دؤنیم گول خؤجیره. زن خؤجیره. تنخایی و توقایی خؤجیره. رنگ و مزه خؤجیرن. أمما تا وختی وؤتˇ مئن دائم خؤجیری‌ئه گول و زن و تنخایی و توقایی و رنگ و مزه و ایشؤنˇ مؤرسؤن چی‌ئنˇ همره نشؤن دئنیم، توصیف کأدریم و وؤتˇ مئن فیکر گوده مننیم.
فیکر و تخیل‌ئبه خأ «خؤجیری‌»ئه بکنیم و ای ترکیبؤنˇ جی وأچریم و اونه وأچرشˇ همره برسیم به خودˇ خودˇ  «خؤجیری». ایسه زوان تینه ای مفهومه، خوشˇ مئن فَوَره و خو صرفی دستگاهˇ مئن ببره و اونأ جی واژه و ترکیب چأکونه، فعل و قید چأکونه، اونˇ همره بازی بکونه و نویشتن‌کسˇ دسه بگیره تا بتؤنه راجه به خؤجیری بنویسه.

لوکاچ، منتقد، گونه: پیلˇ نویشتن‌کس (نویسنده)، روایت کؤنه و کوجˇ دؤنه، توصیف.
نویشتن‌کس، زوانˇ هنه‌شرˇ مئن، جوز وأچرشˇ همره، مننئه فیکر بکونه یا تخیل بکونه و جوز با ای دوتته، نشأنه روایت گودن. خالی شأنه تا ابد نیشتن و نیگا گودن و توصیف گودن. نقل گودن.

ایسه رسنیم به مسود پورهادی قصه‌ٰن. خأنم بگؤم که فارغ از باخی مسائل که وگردنه به قصه‌نویسی تکنیکی مسائل، چون مسود پورهادی زوانˇ سر پور کار بوده دأنه و چون اینˇ قصه‌ٰنˇ زوان اهمیت دأنه، مو خأنم هی مسألهٰ، اینˇ قصه‌نˇ مئن بررسی بکونم و بینم مسود خو قصه‌ٰنˇ مئن، خو زوانˇ مئن، چنی بتؤنسه ای وأچرشه برسه و چنی تخیلˇ مئن پیش بشؤ.

می نظر، مسود پورهادی دو جور ای وأچرشه فرسئنه کومک کأ دره.
یکته اینه گه به طورˇ کلّی، ای کتابˇ قصه‌ٰنˇ مئن، روایت، بانی او کلمه‌ٰنی گه مسود پورهادی به‌کار گینه و اوشؤنˇ بالقوگی و پتانسیله رها کؤنه، جوری گه اوشؤنˇ کاربرد هونی نیه گه دامیشک دؤنسیم، ای خودش یکته فضا چاکؤنه تخیل و وأچرش‌ئبه.
دومی‌م اینه گه مستقیم تینیم بعضی قصه‌ٰنˇ مئن نمونه بأریم گه راوی حدیثˇ نفس کأ دره، خودشˇ همره گب زئه دره، خو هزارتؤ مئنه مته دره.
مثلن، «ورف نما ماه»ˇ قصهٰ نیگا بکونیم. اینˇ فؤرم(۲)، اساسا وانیویس‌نویسی و حدیثˇنفسˇ سر بنأ بؤبؤره:

«بینیویشتی تره بینیویسم، چی بینیویسم؟
سکˇ زندگیˇ نازنین گوذران، هأ لافندفارسˇ هنگدر گردˇگیج خؤرم و می نوبتأ رافایی کشم…
…تویی و تنایی و ایتا عالمی واچرده خاطره کی ترأ دوچوکسته داریدی و تی جیبˇ کشه میان لونتوس تاودیدی. در و دیوارأ واجدی، هوا بو میان کؤله زنیدی.»
ای جور نویشتن، گیلکی نثرˇ مئن زیاد ندأنیم. ای یکجور فرصته.

یا مثلن، «سی و سه تا پورد»ˇ قصه مئن، روایت بتؤنسه توصیف و نقلˇ جی فاصله بگیره. اونˇ اوّلی جومله، کلّˇ قصه فؤرمه شکل دئنه: «می أویرأ بؤن، هی‌کیأ باور نامؤیی.»

یا سرآخر، «کلمه‌ٰن، تاریکی و تامتولی»، که مو فیکر کؤنم «تخیل» اونˇ مئن خیلی خؤب شکل بیته. ای قصه بنویشته‌کس، خو زوانˇ همره بتؤنسه او جور فضا چاکونه که ای قصه مئن اینیم و دئه ائرأ کی مجبوریم دؤجین بکونیم، یا مسود پورهادی اسلوبˇنوشتاره خوش دأنیم و حقˇسأیˇ همره اونه مئنأشنیم، یا خوش ندأنیم و در نتیجه ای جور تخیل و فضا نی أمی دس نأنه. ندؤنم! شاید تخیل و وأچرش هزار جور راغ و راشی بدأره، امما ای زوان و ای فؤرم، یکته راشی‌ئه که دؤنیم به ائره ختم بنه.

سرآخر گب: شریرما جیجأکه ورزه‌ٰن، کاش هنده چاپ ببون و ناشر فرصتˇ سر بنیشه ای کتابه دچین‌وأچین بکونه و گیله‌وا گیلکی‌نویسی داب‌دستوره اونˇ مئن پیاده بکونه تا اونˇ خؤندن راحت‌ترأ بون.
شریرماجیجأکه‌ورزه‌ٰنه خأ خؤندن. چن دفأ. اونˇ خؤندنˇ مراغ و رنج، هونˇ شی‌ئه، اونˇ دیرینی‌ئه، بخاله ای کتابˇ وؤتˇمئن، ای مراغ و رنجأ نی، یکته رجه باخی رجؤنˇ ورجه.

————————–
۱) ای واژه می پیشنهاده، Text (متن) یا Textureˇ وأسی. وؤت (/vo:t/) وؤتنˇ مصدرˇ جی هنه. وؤتن یا وَؤتن (/vao:tan/) یعنی بافتن. مو ای مصدرˇ واژه بونه هیتم و text (متن)ˇ جا استفاده بودم. اوجور که مو بفهمسم، انگلیسی مئنأ نی، متن و نویشتن، وؤتن (بافتن)ˇ مورسؤنه و کسی که نویسنه، در واقع وؤته دره (بافته دره) و رچ زئه دره و هر وؤتی (هر متنی)، خوشئبه گیجیکأ نی دأنه. می پیشنهاد اینه که «متن» و «حاشیه» جا، بنویسیم: وؤت و گیجیک.
(گیجیک، پارچه یا فرش و یا لچک و دسمالˇ حاشیه و لبهٰ گونن که گاگلف ریش‌ریشی‌م ایسسه.)
۲)

 

امین حسن پور

 

 

 

بحران روایت

شریرما جیجاکه ورزان

حاشیه‌ای بر داستان «حیکایت» مسعود پورهادی

داستان حیکایت(۱) بریده‌هایی از روایت راویان است. راویان روایتی که تا پایان داستان نمی‌دانیم چی‌ست. همگی از چیزی حرف می‌زنند که معلوم نیست چی‌ست.
نی‌ها (لؤله‌ٰن)، بچه قورباغه‌ها (گوزگازاکان)، کرجی‌بان، مسافران و شاهدان، همه راویان روایتی هستند که گویی یک روایت نیست. گویی هر کس روایت خود را دارد و تا این‌جای داستان، ما با موضوعی طرفیم که در ادبیات امروز جهان بارها و بارها تکرار و پرداخته شده. همان چیزی که با دیدگاه پست‌مدرنیستی به ادبیات و روایت و واقعیت، طرفداران بیش‌تری پیدا کرده و نمونه‌های خوبی هم از این نوع روایت واقعیت موجود است. برای نمونه نگاه کنید به داستان «در مورد سینیور دلاپینا»(۲) از الیسیو دیه‌گو (۳) که در آن روایت‌های متناقض از یک فرد آدم‌های داستان و خواننده را دچار چنان سرگیجه‌ای می‌کند که تا پایان داستان مشتاق دیدن چهره‌ی واقعی سینیور دلاپینا می‌مانیم. و لحظه‌ی دیدار، انگار به ما می‌گوید که: واقعیتی وجود ندارد!
من اما می‌خواهم از دل داستان مسعود پورهادی، چیزی بیش از این بیرون بکشم. پس دوباره به متن بازمی‌گردیم.
نی‌های نیزار، از ورود تجاوزگرانه‌ی قایق به حریم خود روایت می‌کنند و زخمی که از این تجاوز بر پیکر برخی‌شان وارد می‌شود و دودی که از سیگار کرجی‌بانان آنان را آزرده. قورباغه‌ها هم شاهد همهمه‌ی نیزارند. کرجی‌بان و مسافران و شاهدان هم هر یک به روایت اتفاقی می‌نشینند که نیفتاده! می‌توان همین‌جا به این همه روایت متنوع و متفاوت قناعت کرد و از این‌که هر واقعیتی نسبی‌ست و همچون تمثیل فیلم در تاریکی مولانا، کشف واقعیت را به «هرگز» حواله کرد. اما… واقعیتی اتفاق افتاده. دو جنازه، همچون دو قطعه چوب خشک، بر ساحل رودخانه، واقعیتی‌ست که موج‌های رودخانه همچون سیلی به صورت نی‌زار، قورباغه‌ها، کرجی‌بان، مسافران و شاهدان و خواننده می‌نوازند!
آیا ما با قتل یا غرق شدن دو نفر و کشف جنازه‌شان در ساحل رودخانه روبه‌روییم و پرس و جو و بازجویی‌مان از شاهدان در زمان اتفاق راه به جایی نبرده چون هر یک از ظن خود یار این واقعیت شده‌اند؟ اگر قرار است که با ایده‌ی نسبی بودن، در هر یک از روایت‌ها به جست و جوی بخشی از آن فیل بگردیم، پس با جنازه‌هایی در هیچ روایتی جا ندارند چه کنیم؟ فراموش نکنیم که این دو جنازه می‌توانند همان مسافرانی باشند که کرجی‌بان انتظارشان را می‌کشید و در این صورت، چرا این دو جنازه حتی در روایت صاحبان خود نیز جایی نداشته‌اند؟
موقعیت بحرانی که داستان حیکایت رقم می‌زند، چیزی فراتر از فضای چندصدایی یا چند خوانش از یک واقعیت است. وضعیت هراس‌آوری‌ست که گویی واقعیت، دراز به دراز در کنار رودخانه افتاده و هیچ روایتی حتی تلاش برای نزدیک شدن به آن را نمی‌کند. حتی مسافران نیز که گویی خود جنازه‌هایی هستند که به هر دلیلی به قرار خود با کرجی‌بان نرسیده و کشته شده/مرده‌اند و یا پس از قرار به این سرانجام دچار شده‌اند، چیزی از واقعیت در چنته ندارند.
استفاده از تمثیل «فیل در تاریکی» برای کشف واقعیت از دل روایت‌های این داستان، تنها دفن واقعیت است و این همان نقطه‌ی بحرانی روایت در این داستان است. این همان موقعیتی‌ست که رقم خورده. تو گویی ما در دادگاهی، شنونده‌ی گزارش شاهدان و شاکیان و متهمان و قربانی هستیم، در حالی که حتی قربانی نیز چیزی از واقعه برای گفتن ندارد.
دادگاهی که درآن، چه اعتراف‌ها و چه شهادت‌ها، هیچ یک میل به افشای واقعیت ندارند و کنار هم چیدن روایت‌ها تنها به کار فریب خواننده می‌آید تا باور کند که واقعیتی یکتا وجود ندارد و هر کس قسمتی از فیل را درک کرده. کار ادبیات اما، گاه می‌تواند در هم فرو ریختن این وضعیت و افشای واقعیت باشد. در پایان داستان، تنها خود داستان است که به یاری خواننده می‌شتابد: «بیده جه او دوردوران ایچی سیاسیایی کونه. دونه کونده چولهٰ مانستدی، آدمˇ صفت‌نیشانا ندادی. درازدرازأ کفته بید، أما بوکوده. اما واخب نیبیم، نصفˇهیزارشبان بو، لل پر نزئی، لؤله‌کله گوم‌گومه، روخان‌کؤلا، کؤلأ گیفته دأشتی.»

داستان گیلکی

نگاهی به مجموعه داستان گیلکی‌ی «شریرما جیجاکه ورزان» از : مسعود پورهادی

نگاهی به «شریرما جیجاکه ورزان»

عباس گلستانی

---

iran-emrooz.net | Thu, 26.07.2012, 10:02

مسعود پورهادی، نویسنده و شاعر گیلانی است، تلاش او برای زنده نگاه داشتن زبان گیلکی از یادها نمی‌رود و مهم اینکه، او چهارمین نفری است که در ادبیات زبان گیلکی مجموعه داستانی به زبان قوم خود نوشته است. از این نظر، آن مجموعه خواندنی است.

«ترسم، ترسم دورابم، توقایی مراجختراشه»
(می ترسم، می‌ترسم دور شوم، عشق از یادم برود)

مجموعه داستان «شریرما جیجاکه ورزان» (ورزاهای زخمی ماه شهریور) از پانزده داستان کوتاه و نمایشنامه‌ی تک پرده ساماندهی شده است، سامانی از نوع بی‌سامانی، ترکیبی از داستان‌های کوتاه مدرن، شبه مدرن، شبه پسامدرن و نمایشنامه، به گونه‌ای که دیگر نمی‌توان به آنچه که بر روی جلد کتاب نوشته شده، مجموعه داستان تلقی کرد، بلکه جنگی نامید با ترکیبی از آنچه که در بالا به آن اشاره شد. کاش مسعود عجله‌ای در چاپ این مجموعه با این ترکیب نمی‌کرد، تا از او شاهد چاپ مجموعه‌ای یک دست از ژانر داستان کوتاه می‌شدیم. چرا که این توان را بالفعل از مسعود پورهادی دیده‌ایم، حضور چند داستان مدرن در همین مجموعه، گویای همین توانایی اوست.

«شریرما جیجاکه ورزان» (ورزاهای زخمی ماه شهریور) عنوان این مجموعه است، عنوانی زیبا حداقل برای یک داستان کوتاه، اما با طرح یک اشکال. شریرما در تقویم گیلکی از ۱۵ دی تا ۱۴ بهمن ماه در سال شمسی است، پس معادل آن شهریور نیست، همان زمستان است، نمی‌دانم مسعود چه توضیحی برای این اشتباه تاریخی دارد و اشتباه دیگر اینکه، نویسنده علیرغم آگاهی به کار کشت و زرع برنج، کاری را که شالیکاران از اواسط اردیبهشت تا اواخر خرداد انجام می‌دهند، به ماه شهریور که فصل دروی برنج می‌باشد، منتقل کرده است. راوی می‌گوید:

«کراچئن، دوبارده، کوداندی بید، را جا کی آمون دوبوم، ایتا کرا خاندی» (ص۸ ) «دوبارده» مرحله‌ای از داشت در کشت برنج است که حداکثر در خرداد ماه صورت می‌گیرد. مگر اینکه نویسنده به ما بگوید که «ورزاهای زخمی ماه شهریور»عنوانی ست سمبولیک که کد آن در متن داستان نهفته است و باز این قابل قبول نیست، چرا که این توضیح رابطه‌ی کیفی داستان را نه با شریرمای تقویم گیلکی روشن می‌کند و نه با شهریور ماه سال شمسی.

مسعود پورهادی، در نوشته‌های خود انرژی گذاشته است، انرژی‌یی که در پشت آن کولبار تجاربی از زندگی در روستا، شهر و دور از وطن قرار دارد و سعی می‌کند که با تمام تلاش خود خواننده را با تکنیک هنری‌اش به منظور خود برساند و این تلاش اما، گاهی موفق است و گاهی نه. داستان پیش مدرن «کیشکرت»، شبه پسامدرن «حیکایت»، شبه سوررالیستی «گاوگوآله» و... از نوشته‌های ناموفق این مجموعه است. انتخاب واژگان آرکائیک و متروک نظیر «واغوزم» (کشیدن – از چاه آب می‌کشم) فوخوره ( )، جونبور ( تکان )، مقر ( غروب ) عوصمواضا (عضو و اعضا)، لونتوس ( لغز ) زنجیر پایه ( رگبار ) شاید یکی از پایه‌های ناموفق بودن آن نوشته‌ها باشد. پورهادی، در کتاب خود غلط آموزی‌های زبانی هم دارد. وقتی به جای کلمه‌ی عکس از «عسک» استفاده می‌کند به طور مستقیم دارد توصیه می‌کند که اگر کلمه‌ی درست در زبان اقوام، به غلط هم جا بیافتد، همان گونه غلط استفاده کنید و مثلا به جای تاکسی از «تاسکی» و به جای عشق از «عقش» هم می‌توان بهره برد. اما اگر بخواهیم بر اساس گفته‌ی رولان بارت به ارزیابی نویسنده‌ی این مجموعه بپردازیم که او آیا در گروه نویسنده قرار می‌گیرد یا نویسا، به طور حتم مسعود پورهادی در گروه تلاشگران نویسا قرار خواهدگرفت، چرا که در پایان خوانش هر داستان، نویسنده خواننده‌اش را به کنش وا می‌دارد و نمی‌گذارد منفعل از نوشته‌اش بگذرد.

در اول این نوشته، مجموعه را ترکیبی نابسامان از پیش مدرن تا پسامدرن معرفی کردم وبه چرایی آن، اما، اشاره نکردم و در اینجا روی داستان «حیکایت» توضیح بیشتری می‌دهم. در داستان «حیکایت» اتفاقی روی داده است، این که آن اتفاق چه بوده است، ۶ نقل ذکر محافل می‌شود، نقلی که از زبان انسان، کرجی بان و «موسافران» بیان می‌شود و نقلی که از زبان گیاهان و جانوران مثل گوزگاکان (۲ بار) و لوله ان (۲ بار) و هر کدام با برداشت و نگاه ویژه‌ی خود روایت می‌گردد. این که واقعا چی روی داده است، نویسنده به عهده‌ی خواننده‌ی خود می‌گذارد. ولی آنچه که مسلم است، در هر ۶ نقل، روایت از حادثه‌ای ست که واقعا روی داده است، پس قطعیتی درداستان است که آن را ازعدم قطعیت جدا می‌کند. اما اینکه آن قطعیت چگونه رخ داده است، برداشت‌ها متفاوت و به عبارتی دیگر، عدم قطعیتی در چگونگی‌ی بیان آن اتفاق وجود دارد، پس: اولا در داستان پسامدرن همیشه عدم قطعیت است، یعنی معلوم نیست که واقعه‌ای که در باره‌ی آن صحبت می‌کنیم، اصلا اتفاق افتاده است یا نه. دوما، در متن پسامدرن، زمان و مکان نا مشخص است، اما، در داستان " حیکایت " بی نظمی‌ی زمانی فقط در دو نقل مشخص است یکی در نقل «موسافران» که می‌گویند: «هوا تازه تاریک دکفته بو را دکفتیم» و دوتای دیگر، نقل «لوله ان» و نقل «گوزگاکان» که روایت می‌کنند: «تازه امی چوم واگرمه شوبو...» و «امانم امی جگایا تازه واشادبیم...» یعنی دیر وقت بود و هنگام خواب، که خلاف روایت «موسافران» است که گفته بودند هوا تازه تاریک شده بود و مسائلی از این دست، نشان می‌دهد که داستان می‌خواهد به سمت پسامدرنیسم حرکت کند ولی ناموفق و در فضای بین مدرن و پسامدرن معلق می‌ماند.

اما، مجموعه داستان گیلکی‌ی «شریرما جیجاکه ورزان» خالی از داستان موفق هم نیست. همین داستان «شریرما جیجاکه ورزان» یکی از داستان‌های موفق این کتاب است که به نقد آن می‌نشینیم. داستان، داستان شکست خوردگانی ست که آرمان گرایی، آنان را به قله‌ی پیروزی که هیچ، به دامنه هم نرسانده است، آرمان گرایانی که به عشق وطن، از وطن می‌گریزند و آنان که می‌مانند، جان در خاک وطن شان می‌کنند. داستان، داستان تقابل بین ماندن و رفتن است. بمانند، داستان سیاوش تکرار می‌شود، بروند، در آینده‌ای نامعلوم گرفتار : «ترسم، ترسم دورا بم، توقایی مرا جخترا شه...» و به قول بزرگی، یک مهاجر، همه چیزش را از دست می‌دهد، جز لهجه‌اش را.

مسعود پورهادی، موضوع را از نگاه جامعه گرایانه انتخاب می‌کند و جامعه شناسانه به پیش می‌برد. وجود عناصر پیش مدرن نظیر اسب عراده، بلتا،‌ای پایی پورد، کرده خاله، ویدیرا در کنار عناصر مدرن مثل ماشین، دانشگاه و... موتور داستان را به تحرک واداشته است. راوی که خود یک پای ماجرا است،با این که اسرار در خروج به همراه رفیقش را دارد،اما نمایش داستان را طوری چیدمان می‌کند که دخالت راوی درحد همان اصرار باقی بماند. زیرا هیچی از مقصد نمی‌گوید و به عمد نمی‌گوید، اما تا بخواهید از روستا می‌گوید که دوستش در آن زندگی می‌کند، همان جایی که‌ای پایی پورد دارد، چند تا گردبینه نوک تیج، ویریس دارد و طوری از آنها می‌گوید که انگار عاشق آنهاست و تاب دل کندن از آنها را ندارد، اما چه کند، هم، وطنش را دوست دارد، هم، رفیقش را و هم خودش را. ولی در زمانه‌ای وقتی که به دوستش می‌گوید: «مگر نیشتاوی ورجینا صدایا؟» (مگر صدای شکستن نهال‌های جوان و شاخ و برگ درختان را نمی‌شنوی؟) و دوستش می‌گوید: «چره، کوگایا بردان دره» (چرا، تمام اطراف را گرفته)، چه باید بکند. این تقابل در رفتن و ماندن تا به آخر داستان ادامه دارد و تاویل گرا به پایان می‌رسد. داستانی که موول می‌تواند دخالت کند و خواننده بعد از پایان خوانش، بیهوده داستان را به حال نگذارد. «شریر ما جیجاکه ورزان»، داستان ویژه‌ی اول شخص راوی نیست، داستان جمعی ست که در همین خاک و خارج از این خاک هنوز در تقابل بین بودن و نبودن اند، داستانی که هنوز صدای «ویرجینا صدایا» به گوش می‌رساند.

خواندن داستان کوتاه، بدون این که اجباری در کار باشد، گاهی نویسنده و خواننده را به سمت مینی مالیسم سوق می‌دهد، به دودلیل، اول این که هردو، چه داستان مینی مالیستی و چه داستان کوتاه، از حجم کم در حد یک تا چند صفحه را شامل می‌شود و دوم این که، این حجم از داستان مرز دقیقی بین داستان کوتاه و داستان مینی مال را مشخص نمی‌کند، چرا که تا هنوز برای خود داستان کوتاه هم حد مشخصی تعیین نکرده اند، اما، مینی مالیسم از اصولی پیروی می‌کند که می‌توان هر داستان کوتاهی را با آن مورد نقد و ارزیابی قرار داد.

داستان «شریرما جیجاکه ورزان»، نشان می‌دهد که نویسنده‌ی آن با مینی مالیسم آشناست و او از این آشنایی به نحو قابل قبولی در نوشته‌ی خود بهره برده است.زیرا همان طور که گفته شد یک داستان مینی مال از اصولی پیروی می‌کند که در زیر به آن اشاره کرده و با یک نگاه تطبیقی به آن، نقد را به پیش می‌بریم:

۱- در یک داستان مینی مالیستی، زمان و مکان مشخص است و آن اتفاق داستانی در همان فضای محدود و مشخص روی می‌دهد. در داستان شریرما جیجاکه ورزان، مکان داستان، روستا است و از همان جایی شروع می‌شود که راوی از ماشین پیاده شده تا در مزرعه رفیق‌اش را پیدا کند وزمان هم در همان فاصله محدود شده است.

۲- عنصر دیگر داستان مینی مالیسی، زاویه‌ی دید و راوی داستان می‌باشد که در بیان روایت مهم تلقی شده است و ازمیان چند زاویه‌ی دید، خلاقیت نویسنده در انتخاب راوی نقش تعیین کننده دارد و به همین دلیل درداستان کوتاه، زاویه‌ی دید را به دوگروه راوی «درون رویداد» و راوی «برون رویداد» تقسیم می‌کنند. پورهادی با توجه به آشنایی خود با داستان‌های کوتاه، از توان هنریاش بهره برده و دست به انتخاب راوی از نوع «اول شخص شرکت کننده» می‌زند و نه اول شخص ناظر که دور از متن ماجرا باشد تا مثل دوربین فقط ثبت کننده بماند. او دست به این انتخاب می‌زند تا زاویه دیدی از نوع «درون رویداد» را با کشمکش داستان برای خواننده قابل قبول بداند.

۳- شاخص دیگر یک داستان مینی مالیستی، شخصیت داستان در متن حادثه است که بررسی سیر تحول او منظور نیست، بلکه آغاز تحول و استحاله‌ی اوست که با آن اتفاق داستانی شروع می‌شود و داستان کوتاه مینی مالیستی فقط آن را نشان می‌دهد بدون اینکه راوی به معرفی شخصیت بپردازد و یا در سرنوشت او دخالت کند، اما شناخت شخصیت به گونه‌ای دیگر مثلا در خلال گفتگو و دیالوگ حاصل می‌شود. در داستان «شریرما جیجاکه ورزان»، اشخاص داستان در ابتدا برای خواننده فاقد هویت‌اند ولی هر چقدر جلوتر که می‌رویم با روشنایی‌های بیشتر روبرو می‌شویم و از بحث و گفتگوی آنها پی می‌بریم که هر دوی آنها فعال اجتماعی بودند و در معرض تهدید، حیات شان در قید رفتن و ماندن گره خورده است و همین اتفاق داستانی ست که می‌تواند آغاز تحول برای هر یک از اشخاص داستان تلقی شود.

۴- داستان فاقد پیچیدگی و دشوار نویسی است که از ویژگی‌ی داستان مینی مالیستی است و این نیز در شروع جنبش مینی مالیسم در دهه‌ی ۸۰ میلادی، تحت شرایط آن روز جامعه‌ی آمریکا مثل شرایط ملی پس از جنگ ویتنام، بحران انرژی در ۷۶-۱۹۷۳، بی حوصلگی و عدم تمرکز حواس آدمیان، واکنش در برابر روشنفکر مآبی و انبوه نویسی در کنار جنبش‌هایی نظیر کانسپچوآلیسم (هنر مفهومی) و پاپ آرت شکل گرفت و شدیدا هم طرفدار مدرنیسم بودند و تلاش در رعایت اصل سادگی را داشتند. اما مسعود پورهادی، زبان داستانی‌ی این داستان را بیش از حد ساده گرفته است، زیرا هیچ فعال سیاسی و اجتماعی حتی در روستا از عسک به جای واژه‌ی عکس استفاده نمی‌کند. زبان، حداقل در بعضی از دیالوگ‌ها، زبان افراد تحصیل کرده نیست، خصوصا اینکه، شاهنامه خوان هم باشند.

۵- در داستان کوتاه مینی مالیستی، سه عنصر گفتگو، روایت و تلخیص از عناصر تعیین کننه‌ی متن محسوب می‌شوند و مسعود در رعایت تلخیص دقت کافی به خرج نداده است و کاش می‌توانست بخش‌هایی از داستان را که هنوز به رفیقش نرسیده بود حذف می‌کرد. چون داستان کوتاه، فرصت توصیف اضافه و نمایش افکار سیاسی و مثلا فلسفی را از نویسنده می‌گیرد.

۶- تاریخ و داستان، هر دو روایت اند، اولی بر پایه‌ی آنچه که در گذ شته روی داده است نوشته می‌شود و دومی بر اساس تخیل دیوار خود را با تاریخ رسم می‌کند. اما داستان مینی مال از یک جهت شبیه به تاریخ نیز هست و آن، عدم دخالت راوی در حوزه‌ی اتفاق است و به همین دلیل مسعود در داستان «شریرما جیجاکه ورزان»، زاویه دیدی را انتخاب می‌کند که راوی «اول شخص شرکت کننده» در داستان باشد نه «اول شخص ناظر» که مداخله‌اش داستان را به ویرانی بکشد.

در پایان به ارزش دیگری از این مجموعه اشاره می‌کنم. «شریرما جیجاکه ورزان» جزء چهار مجموعه اول از مجموعه داستان کوتاه به زبان گیلکی است که نام مسعود پورهادی رادر کنار اسم‌های کسانی چون جهری، محمود طیاری، غلام دوست قرار می‌دهد. مجموعه‌ای که در حد ظرفیت و توان خود به معرفی ادبی و هنر‌ی ادبیات زبان گیلکی می‌پردازد، خصوصا اینکه، مسعود پورهادی علاوه بر ذوق هنری در حوزه‌ی شعر وداستان، زبان دان برجسته‌ی زبان گیلکی نیز می‌باشد.

26/4/91

سمیرا بزرگی

• نگاهی به کتاب شریرماجیجاکه ورزان، نوشته¬ی مسعود پورهادی
  
  پیشاشؤ گب: چره رسم¬الخط رعایت نیبیه؟ زیته تترج، هر شماره میؤن و گاه گلفی گیله¬وا میؤن چن تا نگارشی موارد نوشته بَیه؛ که ظاهرا خؤنده نبیه! مسعود پورهادی دو ساله گیلکی داستانؤن̌ جلسه میؤن شرکت بکؤرده، کتاب̌ ناشر و انتشاراتی هن شهر میؤنن؛ یعنی یه تا ویرایشگر دنِبَه که این داستانؤنا ویرایش بکؤنه و خواننده̍ هنگدر عذاب مده؟! گاهی فک کؤنم أما گل لگد کؤنیم؛ هر چی أما گوئیم حضرات خؤشونئبه ننئن! مسعود پورهادی عادت داره خؤ داستانؤن̌ میؤن، زیرخاکی لغتونا استفاده بکؤنه؛ خوب و بدشآ شاید الؤن متؤنیم نظر بدیم؛ شاید یه تا خورؤم̌ لغت بینشینه خؤ جای̌ سر و داب ببو؛ اینا زمان با نشؤن بده؛ اما اینا در نظر بیگیریم که خیلی از این لغتؤن خوانندئبه آشنا نیین و حتا لغت¬نامه¬ئون̌ میؤن، پیدا نبؤن؛ بیتر این بَه که ایتچی لغتتؤن̌ معنی کتاب̌ آخرپسی بؤمیه¬بَه؛ این استدلال که خواننده خودش با بوشو لغت̌ دومبال، کار̌ چاره نییه و عملا بی-نتیجه¬آی. نانجه دارؤم دومی چاپ کتاب و باخی گیلکی کتابؤن، ایتچی موارد رعایت ببو و أمه گل لگد کؤردن نتیجه بده!
  فراواقعی داستانؤن
  ای مجموعه داستانؤن که پورهادی منتشر بکؤرده هر در̌جا حرف زنن و روایت کؤنن. دو تا نمایشنامه اؤن میؤنه که خواننده راحت تؤنه مکان و شخصیتؤنا خؤ ذهن̌ میؤن تصویر بکؤنه. مسعود پورهادی زوؤن، شوخ و شنگه؛ ویشتر داستانؤن̌ میؤن، شوخی گبؤن و اصطلاحاتی که مردم محاوره زوؤن̌ میؤن، رد و بدل بوئو خؤنیم و هن نوشتار̌ لحن باعث بو که خواننده، پورهادی فراواقعی داستانؤن̌ أمرا ارتباط برقرار بکؤنه و و اؤشؤن جا لذت ببره؛ داستانؤنی مث فوخوس و قاب̌ عسک دو تا از ای خؤرؤم و خوجیر نمونه¬ئونن. البته ویشتر پورهادی داستانؤن مساله حل کؤردن̌ مؤنستنن؛ وختی حل ببه، تره خوش¬آهای!
  
  اؤشؤنی که بشأن و اؤشؤنی که بمؤنستن...
  آدم سیب زمیینا مؤنه؛ اگه نسل به نسل هؤ خاک̌ میؤن اؤنا بکارن، خوب رشد نکؤنه. مه خؤردئون، با هر کدؤم یه جا به دنیا بآن؛ اگر اؤشؤن̌ سرنوشت مه دست ببو، با غریب̌ خاک میؤن ریشه بکؤنن.«ناتالی هاثورن»
  ایشؤنا اول کتاب «خاک غریب» خؤنیم؛ اؤن̌ نویسنده «جومپا لاهیری»ه که هندی¬تباره و لندن̌ میؤن زندگی کؤنه. ای کتاب̌ داستانؤن، بنگالی مهاجرؤن و اؤشؤن ̌خوردئون̌ سرنوشتا روایت کؤنه. ایتچی داستانؤن̌ جا، أمه گیلکی ادبیات̌ میؤن خالیه؛ ویشتر أمه داستانؤن، مهاجرت یا مهاجرؤن واستَی، شک و تاسیانی و نوستالژیه یا اؤشؤن بدبختی و بی¬چارگی.
  مسعود پورهادی داستانؤن، مستثنا نییئن؛ اولی داستان، «شریر ما جیجاکه ورزان» که راوی̌ شک و دودلی رفیقا روایت کؤنه با این توجیه که «می آب هیا فوخوره». داستان̌ شعاری لحن، راوی و اؤن رفیق استدلالؤن، جه بس تکراریه، خواننده̍ دلزده کؤنه. «باد رنگان̌ بو» پورهادی یه تا دیه داستانه که روای و خؤ معشوق، سالؤن̌ پسی همدیگرا ویینن؛ مرد خو معشوقا گوئه که دست فآنرس عیشقا ویشتر خوش دارؤم و هن̌ واستی زن نبردؤم و تنهایی زندگی کؤنم...
  کاش مسعود پورهادی داستانؤنی بینویسه اؤشؤن̌ جا که بشآن؛ اؤشؤن̌ زندگی و کار و کردار، اؤشؤن̌ سرنوشت. اؤشؤنی که ازدواج بکؤردن. اؤشؤنی که گذشته میؤن زندگی نکؤردن. اؤشؤنی که ریشه بکؤردن و دنیایا بیدییئن. کاش مسعود پورهادی داستانؤنی بینویسه اؤشون̌ جا که بمؤنستن؛ اؤشؤن̌ آرمانؤن سر چی بؤمه؟! اؤشونی که اؤشؤن̌ گردن دار̌ هنگدره؛ اؤشؤنی که الؤن خؤدشؤن خلق̌ دوشمنن و وییر آدآن خؤشؤن̌ توقایی و آرمانؤن و شعارؤنا. پورهادی تؤنه این سوژه¬ئون أمرا داستانؤن بینویسه؛ خؤ سرگذشت و خؤ هم¬سلمالؤن̌ سرنوشت̌ جا، یه تا جدید̌ روایت خلق بکؤنه. تاسیؤنی و شک و دودلی داستانؤنا، پیشترؤن بیشنوستَیم و بخؤندَیم آقای پورهادی...
  

  رشت/ تیر 91

حسین طوافی شاعر

 

نامه ای به مسعود پورهادی  

 

 

مسعود جان پورهادی ! برادر بزرگ ترم ! قربانت شوم ! 

 

نمی دانم چرا قصد دارم این نامه را علنی کنم . شاید در وب لاگ منتشر کنم و یا به نحوی دیگر به یکی از جراید بسپارم . این احساس از آن جهت در من است که این نامه بعدی فراتر از من های شخصی را در بر می گیرد و شاید بیشتر به یک نامه ی عمومی شبیه باشد که من آن را به یکی از بزرگ ترین شاعران حال حاضر زبان گیلکی نوشته ام . و این گونه علنی اش می کنم. خب من از این خل بازی ها دارم و تو این را خوب می دانی !

سپاس از توجهی که داری و میدانم که از غم اباذر غلامی بسیار اندوهگین هستی . برای من نیز خبر مرگ اباذر غلامی ، که او را با سیگار بهمن کوچک اش به یاد می آورم ، خبری دردانگیز بود و تا عمق جانم ریشه کرد . طوری که بی اختیار برایش نوشتم : 

نه رامتته نه راشی

ایی کوله کشان سیوایی

امی میانی   

(نه راه جنگلی  ، نه شاه راه

یک اقیانوس جدایی

میان ما )  

 

و البته باید بنویسم که خبر بیماری هولناک اش را پیش از این در فیس بوک خوانده بودم و سپس با ایمیل شما فهمیدم که (( به مرگ باخت )) از الهام کیانپور پرسیدم و تایید کرد خبر را و همان ساعت این شعر کوتاه را برای تمامی دوستانم پیامک کردم و گویا وقتی به دستشان رسیده که شاعر را به خاک می سپردند . این را ابراهیم شکری گفت . با اندوه بسیار .

در باره ی شعرم گفتی و هر آنچه گفتی همه به حق بود و من در باره ی آن دفاع خاصی ندارم . میدانی ؟ گیلکی برای من یک سنگر امن است . یک نوع واکنش به اوضاع نابه سامانی که همه را در گیر کرده و برخی را –اگر باور کنی – مجبور به واکنش های عجیب و غریب. شاعرانی که چندین و چند چهره عوض می کنند .از شارلاتانیزم گرفته تا ره سپار سویه های دیگر هنر شدن و در همان سویه ها هم کم آوردن و درجا زدن و داشتن مرغ یک پایی که (( بله این درست است و آن درست نیست و من هنوز کم نظیرم و آه راستی یادم رفت این یک جنبه ی دیگری از من است و...)) . از بیزینس گرفته تا بد و بیراه گفتن به هرچه شعر و شاعر  ویا وارد عرصه ی ژورنالیسم شدن و  باند بازی های رایج در این زمینه و مصاحبه کردن با خود و خود منتشر کردن و .... با این که نه خود و نه آثار شان گویای چنین ارزش و اعتباری است . و این به نظر همه به دلایلی است که گفتن اش در یک نامه ی کمی علنی اصلن جایز نیست و به قولی عاقلان دانند ... در چنین شرایطی و با چنین وضعیتی به نظر تنها خود این افراد هستند که ضرر می کنند و نه هیچ چیز دیگری . اما به راستی که در این تهوع عمومی آن یک گروهی که درست می نویسند و درست می خوانند چه نقشی می توانند داشت ؟ در ملک ویرانی که یک مشت چند چهره که چون به خلوت می روند نه تنها آن کار دیگر که صدها کار دیگر می کنند ،می شوند مدل و لیدر ، اگر کسی خواست خودش باشد و به انواع اتهام ها محکوم نشود باید چه کند ؟

حال در این میانه من چگونه می توانم به تبیین شعری از خود بنشینم و آن را باز کنم . به راستی اصلن شعرمن به درد چه می خورد ؟ چه ارزشی دارد ؟ گاهی به این می اندیشم که آب در هاون می کوبم .

مسعود جان ! این روزها در انزوای کامل به سر می برم . به ظاهر چند شاعر را می بینم . اما بین ما حرف مشترک کم است . و اصولن در جمع ها قرار ندارم . خودم را بسته ام به رگبار شعر و داستان و موسیقی . و تمام روز هایم با اندیشه به هستی آغاز می شود هرچند آن را کمتر در شعر هایم بازتاب می دهم . با این همه چه فایده! به هیچ وجه روحیه ی تدوین  شعر ها و داستان ها و مقاله هایم را ندارم . جسته و گریخته برخی شعر های انگلیسی را که دوست دارم ترجمه می کنم . یکی دو دفتری شده .اما فکر میکنم همه بی خودی است . حالا اگر من ترجمه نکنم مگر چه می شود ، یکی که از این راه نان می خورد می آید و ترجمه شان می کند . تازه  کیست که یک مشت شعر ترجمه را بخواند ؟ در جایی که وقتی حرف از مونتی می زنی ، وقتی حرف از بلیک می زنی ، وقتی دهان باز می کنی و میگویی الیوت همه می گویند (( ببین ! این از خود بیگانه ی حقیر چه فخری می فروشد با یک مشت اسم !!))به راستی ما در ادبیات مان کی افرادی چون الیوت و یا ییتس داشته ایم ؟ در ادبیاتی که حضور پررنگ آسمان شاعرانمان را از پرداخت به اطراف شان باز داشته ، کی مجالی بوده تا زمین بارور را بشناسیم ؟ کی توانستیم هم صدایی و دیالوگ را تجربه کنیم ؟ در صورتی که آن عارفان جامه چاک تنها گفتند (( خموش !)) به نظر تنها گفته اند بتمرگ و خفه شو و پرسشی نکن .چون من هم نمی دانم . تنها رسم بر این است که من هرچه می گویم را گوش کنی و لال بگیری همین !و ما هم حسام الدین وار تنها مشق نوشتیم و و هنوزا هنوز هم در حال مشق هستیم . البته ای کاش باز مولوی ای بود که ما در محضر اش مشق بنویسیم ...حالا در هر شهرستانی خداوندانی هستند که نمی شود بهشان گفت بالای چشمتان ابروی جناب شیخ ! شیخ ابرو در هم می پیچد و دهان به طعن می گشاید که :((اصلن شما کیی هستید که می خواهید با من مباحثه کنید ؟ یک وقت کم می آورید و آبرویتان می رود ها ... شما انگشت کوچک فلان کس هم نمی شوید ...)) این جاست که به نظر شغال لنگ  می شود مدافع شیر. چرا که این ها یادگرفته اند که ته مانده خوری کنند ... من این ها را در ردیف کریم شیره ای و امثال آن قرار می دهم . و یا شاید برخی را در ردیف آبلموف  .  

در کل باید بگویم که روزهای بدی است . و شاید هیچ وقت تا به این حد بد نبوده است .   

 

***  

 

در گیلان ، بر خلاف این جا که قضیه گویا بالکل منتفی است ، یک روندی شکل گرفته که من به آن (( پروسه ی کتاب سازی می گویم )) .افرادی را می شناسم ( و شما هم می شناسید حتمن ) که سالی یک کتاب منتشر می کنند . به نظر باید گفت که اینها کنترات شعر گرفته اند . برخی هم ابلهانه به طبل تاییدشان می کوبند . اگر بی ادبی نباشد باید بگویم (( این ها با خر ِ اخوش چه فرقی دارند ؟)) وقتی هر ننه قمری هرچه می نویسد شاهکار از آب در می اید بس یک هو بگویند که در عصر طلایی ادب فارسی زندگی می کنیم و خود خبر نداریم . وقتی هر ژیگولتی چیزی می خواند همه هلهله کنان که : دست مریزاد استاد ! این کارتان ماندگار خواهد بود ! مرابه جهان دیگری برد که کیف کردم .

 در فیس بوک یکی شعر بسیار رکیکی نوشته بود و جالب اینجاست که افراد بسیاری همان شعر را ستوده بودند .و جالب تر از همه این که یک خانم شاعر که نامش محفوظ خواهد بود در کامنتی نوشته بود : (( آفرین اول صبح حالم را جا آوردی ! )) از آن شعر دو مصرع اش را به یاد دارم ، شعر اینطور شروع می شد : (( جنده ی قدیس ! ... دهانه ی محبل ات را تا ( از یاد برده ام ) ... باز کن ...)) و همان طور تا آخر . خب معلوم است که این شعر آن خانم را به چه جهانی برده بود . و البته آن خانم هم کم پرستیژ و اسمی ندارد متاسفانه !

در خصوص  کتاب سازی گفتم.به نظر عدم تعهد بنگاه های نشر به آن چه منتشر می کنند یکی از دلایل اصلی این  پدیده است .آقا می گوید : من ناشرم و کارم همین است . به این ترتیب باید گفت که اقا هیچ مسعولیتی در قبال فرهنگ ندارد . بس همان طور که آقا ناشر است پس ((فریدون عمواغلی  )) بقال سر کوچه هم می تواند ناشر باشد . یک طرف ترازو اشعار شاعر شوریده را به وزن کاغذ می گذارد و یک طرف  ترازوی تومن را . این همان جایی است که فرهنگ به ضد فرهنگ بدل می شود  و تعهد به لاابالی گری فرهنگی . و خزیدن در لاک ِ لاکژری ِ فرهنگ که تنها جلد مصور کتاب است که زیبا است و در درون  تراوشات ذهنی بیمارگونه را حمل می کند . اما در این هیاهو ، که اوصولن وقتی تاس ِ حمام گم می شود رخ می دهد و ما فکر می کنم در مرحله ی گم شدن ِ این شی ء با ارزشیم ، ادبیات گیلکی آرام و با احترام به پیشداشته هایش در حال حرکت است . مثل برخی سایر زبان ها نیست که فارسی را طرد و ضم می کنند و یا اصلن برایشان اهمیتی ندارد که مثل من گیلک زبان و یا فارس زبان  شعرشان را می فهمم یا نه  . گیلکی با این که اقلیم کوچکی را در بر می گیرد توانسته با احترام متقابل به خواننده غیر گیلک زبان خود را بشناساند . آن هم با انتشار کتاب هایی که اصولن با ترجمه ی فارسی همراه هستند .یک تعاملی برقرار کند و در این گفتمان که خواننده ی غیر گیلک که در اولین مواجهه اصولن ترجمه ی آن را خواهد خواند ، کمی  نسبت به این زبان و هویت اش  کنجکاو شود .

به نظر گیلکی نویس ها درست تر عمل می کنند . هنوز اخلاقیاتی را در مناسباتشان رعایت می کنند . هنوز شاعران گیلک زبان خودشانند و چند چهره و نام ندارند . این همه ی ان چیزی است که مرا به زبان اجدادی نزدیک تر و نزدیک تر می کند .حس صداقت و اعتماد.

کلمه ی اعتماد را کمی با تردید نوشتم . نمی خواهم به معنای عدم استقلال تلقی شود . این اعتماد یک نوع همبستگی است . به نظر آنها که هنوز از خود استقلال ندارند و هنوزا هنوز خود را شاگرد فلان و بهمان کس می دانند در مرحله شفیره گی به سر می برند . هر چند احترام به استاد و پیش کسوت چیزی است که از بن جان به آن معتقدم . اما به این عقیده ام که باید در یک جایی مستقل شد . اصلن این لوطی و نوچه بازی چه مفهومی دارد ...امثال این لوطی ها و نوچه ها را بارها در رشت و جاهای دیگر دیده ایم و خوشا به حال تو که در فرنگ به سر می بری و نمی بینی اما مارا ((بار داده اند تا ببینیم  )) ...

کتابی از رحیم چراغی به دستم رسید . همان راهی را رفته که آریاپاد در (( اویتا من ))  و بعد در مجموعه ی ناموفق ِ غزل های فارسی اش رفته . کتاب ِ رحیم چراغی  علارغم ِ مقدمه ی اندیشه ورانه اش ناامیدم کرد . به نظر رحیم چراغی اگر مقدمه اش را تبدیل به کتابی می کرد بسیار موجه تر و کارساز تر بود تا بخواهد شعری پس ِ آن ارئه دهد . اگرچه روحیه ی شعری چراغی را در دفتر های پیشین اش بسیار ستایش می کنم و از نوع نگاه اش به هستی همیشه لذت برده ام اما فکر می کنم نمی توان با فلسفه شعر نوشت . و اصلن شعر را جای مناسبی برای این قبیل مانورها نمی دانم . این قبیل مانور ها جریان ِ جان سالم به در برده ی شعر گیلکی را مختل می کند . و به نظر خود رحیم چراغی باید خود این را به خوبی بداند که در جایی که هژمونی ِ فرهنگی و اجتماعی زبانی چون فارسی بر سر زبانی لطیف و مینیاتوری چون گیلکی سنگینی می کند ، چنین آثاری که نوعی پیچیدگی در مفهوم و نه در زبان و یا شم ِ آرکاییک آن دارند چه کارکردهایی می تواند داشته باشد ؟

در خصوص شعر من هم همینطور . یک نوع پیچیدگی در زبان هست . این پیچیدگی برای من سد سکندر نیست اما کمی آرامم می کند . مفهوم ابدا پیچیده نیست . چرا که به اعصار سفر می کنم و چون همیشه  با اساتیر چای می خورم .نانوشته هایی را می نویسم و همه چیز تمام می شود . چرا که فکر می کنم این ها همه برگ به برگ تاریخ کمتر نوشته شده ی ما را نشان می دهد . سلحشوران ِ خون آلودی که تن بیجان ِ شان را بر دست حمل می کنیم . و این گونه خود را امتداد می دهیم . و تا به حال رسیده ایم . گاهی ما را بریده اند . و ما چون تاکی به راه خود رفته ایم . راهی دشوار و پیچ در پیچ .و راهی که در نگاه دیگران راهی عجیب بوده است . چرا که بیشینه ی درختان رویشی یک سان به با لا دارند اما ما دیگر گونه ، در ارتباط با زمین و سایر عوامل دخیل در شناخت اطرافمان به آسمان می نگریم . و گاه می توان در شبی مهتابی شاخه ای سر بر کشیده از سر ِ دیواری را دید که به سوی نور ماه شعله می کشد .   

                                                                                      قربانت حسین  

خط و فاصله

مسعود پورهادی

من حضور «یوزپلنگان جوان» در صحنه‌ی زبان و ادبیات گیلکی را برای پر باری و نتیجه‌بخش بودن بحث‌های ادامه نیافته توسط هم‌نسلان من که به میان‌سالی و پیری رسیده‌اند، مفید و موثر و جاندارتر می‌دانم. خوشحالم از علاقه‌ی مشترکی که مرزهای سن و سالی را پشت سر می‌گذارد و برابر با هم، دوباره با هم شخم میزنیم زمین ِهفتاجانا.
سابقه نوشتاری ما گیلک هابه دوران بیداری جنبش مشروطیت می‌رسد، – غیر از یک نمونه «دیوان پیشر شرفشاه» – یعنی در حدود صد سال اخیر است که ما برخی از پدیدآورده‌های خود را ثبت کرده ایم، که عمدتا در حوزه شعر و ادبیات داستانی و نمایشی است.
خط ثبت این آثار، خط رایج در زبان فارسی است، با همه نارسایی که این خط دارد؛ از فاصله گفتار تا نوشتار، از واگذاری مفهوم به شم زبانی خواننده و…

در مورد نارسایی این خط به اندازه کافی مطلب وجود دارد، که نیاز به تکرار آن در این‌جا نباشد ( غلط ننویسیم: استاد نجفی، غلط بنویسیم: دکتر باطنی و… )
در ارتباط با اصلاح این خط جهت سازگاری بیشتر با گفتار گیلکی در طی چند دهه گذشته تلاش‌هایی انجام گرفت و برخی از این پیشنهادات اصلاحی که عبارتند از تعبیه اشکال ۷ و ۸ در بالا و پایین خط در شیوه‌ی نگارشی مجله‌ی گیله‌وا و نوشتار برخی از شاعران و نویسندگان گیلکی به کار گرفته می‌شود. با وجود این مشکل تفاوت گفتار و نوشتار همچنان به قوت خود باقی است، به همین خاطر آقای جعفر بخش‌زاد محمودی در کتاب «زبان گیلکی» برخی دیگر از اشکال را پیشنهاد کرده‌اند که به کارگیری آن یک کار آموزشی سفت و سخت خواهد بود که خیلی‌ها را در آغاز راه وادار به بالا بردن دست‌ها می‌کند.
تازه این همه ۷ و ۸ و اشکال دیگر در بالا و پایین خط زمینه، خط را زشت و زیبایی شکلی آن را مخدوش می‌کند.
اگر قرار است این خط اصلاح شود هنوز باید برای بسیاری از آواها و تغییرات آوایی اشکال دیگری پیدا کرد که دیگر خواندن یک متن با حدس و گمان همراه نباشد و به چند بار خواندن مطلب منجر نگردد، مثلا «گلویم را گرفت» را اگر قرار باشد به گیلکی بنویسیم، چگونه باید بنویسیم که همان‌گونه که می‌گوییم خوانده شود، «می‌گولی بیگیفت» یا «می‌گولیء بیگیفت» یعنی یک علامت ۸ در پایین آخرین حرف بگذاریم یا در امتداد نوشته پس از آخرین حرف یک علامت /ء/ که علامت همزه در زبان فارسی است آورده شود، (معادل آوا نوشت لاتین آن /e/ است) ولی همین علامت در مواردی بالای حرف می‌رود به منظور بیان آوایی دیگر، مثلا در: تی مؤ دِود = مویت را ببند (برای آوای /o/) بالای حرف “و” می نشنید.
«مو» در بیان فاعلی با آوای /u/ لاتین نمایش داده می‌شود، خوب حالا اگر بخواهیم “رفتن” را به گیلکی بنویسیم، چگونه باید بنویسیم: شؤن، شئون، شواون، شون، شئن.
نشانه‌ی حرف «و» در”شؤن”  معادل /o/ کشیده šo:n  لاتین است. حرف «و» درگیلکی  برای هفت آوا با افزوده هایی در بالا و پایین و یا بدون افزوده به کار می‌ رود:
برای بیان /v/ نیویره = وگرنه.
برای بیان /u/ سوج = درد، سوز.
برای بیان /o/ کول = شانه، کتف.
برای بیان /w/ او = آب (شرق گیلان).
برای بیان /u:/ بود = رونق، فراوانی.
برای بیان /o:/ آمون = آمدن.
برای بیان /u:/ دوَُ = دود ( در گویش برخی از مناطق شرقی گیلان )
ویا حرف “ی” برای بیان
/i/ سیوا=جدا
/y/ جیگا=جا،رختخواب
/ey/ ری= پسر یچه

و این ماجرا همین طور ادامه خواهد داشت و ما مدام باید در فکر ابداع شکلی برای بیان تفاوت آوایی در گویش‌ها و لهجه‌های گیلکی باشیم.
همه‌ی این تغییرات را باید آموزش داد، تمرین کرد و برای کار با اینترنت برایشان معادل مناسب ساخت و غیره و ذلک…
این راه دراز را شاید یک چند عاشق بروند، ولی مخاطبان متن‌های من و شما خواهند رفت؟
به همین خاطر من فکر می‌کنم به تغییر خط می‌توان تن داد و از تناقضی که خط عربی-فارسی، زبان فارسی و ما را بدان دچار کرده است، نجات یافت و فاصله‌ی گفتار، نوشتار و خواندار را به صفر رساند.
آوانوشت لاتین که در متن‌های زبان شناسی و نوشتارهای مربوط به فرهنگ عامه به کار می‌رود، مناسب ترین نشانه برای نوشتن متن گیلکی است. همه‌ی آن چیزی که هر گیلک با هر گویش و لهجه ای که مد نظر دارد و می‌گوید را می‌توان همانگونه ثبت کرد و بدون هیچ کم و کاستی آن را خواند.
ما که آن گنجینه‌ی عظیم زبان فارسی پشت سرمان نیست که نگران محروم شدن از دست یافتن به آنها شویم، سروته تمام آن چیزهایی که در این یک صد سال نوشتیم به هزار صفحه هم نمی‌رسد، می‌شود همه‌ی آنها را در یک فرصت کوتاه برگرداند و گفتار، نوشتار و خواندار را در راستای سازگاری هم قرار داد و مرارت خواندن متن گیلکی را برای همیشه حل کرد و حوزه نفوذ جدیدی را هم برایش امکان پذیر کرد و آن را در اینترنت گذاشت و در مدارس و دانشگاه تدریس کرد.شاید دراغاز به لحاظ عادت ها مشکل به نظر اید وعده ای به بهانه این که مخاطب عام را پس می زند دربرابرش بایستند،ولی واقعا” متن گیلکی مخاطب عام دارد؟ مخاطب عامی که به سراغ متن گیلکی می رود آیا بدون متن میانجی(مثلن  برگردان بفارسی) قادر به درک متن خواهد بود؟اگر هست پس این همه گلایه وشکایت از مشکل بودن خوانش متن گیلکی برای چیست؟.من فکر میکنم هر پیشنهادی دراین حوزه باید معطوف به آینده باشد.تداوم آفرنیش به زبان گبلکی در گرو جذاب کردن آن برای «یوزپلنگان جوانی است» که آغاز به دویدن کرده‌اند، پس:
خانم‌ها و آقایان!
پیشنهاد می‌کنم برای پایان دادن به مرارت اصلاح خط ساختارشکنانه به سراغ آوانوشت لاتینی برویم و جهت نوشتن را از چپ به راست تغییر بدهیم.
آوانوشت لاتینی تمام پیچیدگی‌های گویشی ما را پاسخ می‌گوید و مینیاتور لهجه‌ها را بدون کم و کاست ثبت می‌کند.قبل از انکه این خط تخت ما را در نوعی از نوشتار گویشی «پاخت» کند، آن را ثبت کنیم.
ما در دهکده جهانی حرف برای گفتن داریم.

Nivisəm “Xâk”
hizâr-hizâr
qorân xâne
pərâčine

می‌نویسم خاک
هزار هزار
پروانه
به پرواز در می‌آید.

مسعود پورهادی، ۳۰ بهمن ۱۳۸۰
آلمان/ کلن

جدول پیوست: الفبای آوانگار پیشنهادی مسعود پورهادی

 

امین حسن پور

Bearbeiten

امین حسن پور

von Masoud Pourhadi, Dienstag, 6. September 2011 um 22:31

بحران روایت

ورگ

 

 

حاشیه‌ای بر داستان «حیکایت» مسعود پورهادی

 

 

 

داستان حیکایت(۱) بریده‌هایی از روایت راویان است. راویان روایتی که تا پایان داستان نمی‌دانیم چی‌ست. همگی از چیزی حرف می‌زنند که معلوم نیست چی‌ست.

نی‌ها (لؤله‌ٰن)، بچه قورباغه‌ها (گوزگازاکان)، کرجی‌بان، مسافران و شاهدان، همه راویان روایتی هستند که گویی یک روایت نیست. گویی هر کس روایت خود را دارد و تا این‌جای داستان، ما با موضوعی طرفیم که در ادبیات امروز جهان بارها و بارها تکرار و پرداخته شده. همان چیزی که با دیدگاه پست‌مدرنیستی به ادبیات و روایت و واقعیت، طرفداران بیش‌تری پیدا کرده و نمونه‌های خوبی هم از این نوع روایت واقعیت موجود است. برای نمونه نگاه کنید به داستان «در مورد سینیور دلاپینا»(۲) از الیسیو دیه‌گو (۳) که در آن روایت‌های متناقض از یک فرد آدم‌های داستان و خواننده را دچار چنان سرگیجه‌ای می‌کند که تا پایان داستان مشتاق دیدن چهره‌ی واقعی سینیور دلاپینا می‌مانیم. و لحظه‌ی دیدار، انگار به ما می‌گوید که: واقعیتی وجود ندارد!

من اما می‌خواهم از دل داستان مسعود پورهادی، چیزی بیش از این بیرون بکشم. پس دوباره به متن بازمی‌گردیم.

نی‌های نیزار، از ورود تجاوزگرانه‌ی قایق به حریم خود روایت می‌کنند و زخمی که از این تجاوز بر پیکر برخی‌شان وارد می‌شود و دودی که از سیگار کرجی‌بانان آنان را آزرده. قورباغه‌ها هم شاهد همهمه‌ی نیزارند. کرجی‌بان و مسافران و شاهدان هم هر یک به روایت اتفاقی می‌نشینند که نیفتاده! می‌توان همین‌جا به این همه روایت متنوع و متفاوت قناعت کرد و از این‌که هر واقعیتی نسبی‌ست و همچون تمثیل فیلم در تاریکی مولانا، کشف واقعیت را به «هرگز» حواله کرد. اما… واقعیتی اتفاق افتاده. دو جنازه، همچون دو قطعه چوب خشک، بر ساحل رودخانه، واقعیتی‌ست که موج‌های رودخانه همچون سیلی به صورت نی‌زار، قورباغه‌ها، کرجی‌بان، مسافران و شاهدان و خواننده می‌نوازند!

آیا ما با قتل یا غرق شدن دو نفر و کشف جنازه‌شان در ساحل رودخانه روبه‌روییم و پرس و جو و بازجویی‌مان از شاهدان در زمان اتفاق راه به جایی نبرده چون هر یک از ظن خود یار این واقعیت شده‌اند؟ اگر قرار است که با ایده‌ی نسبی بودن، در هر یک از روایت‌ها به جست و جوی بخشی از آن فیل بگردیم، پس با جنازه‌هایی در هیچ روایتی جا ندارند چه کنیم؟ فراموش نکنیم که این دو جنازه می‌توانند همان مسافرانی باشند که کرجی‌بان انتظارشان را می‌کشید و در این صورت، چرا این دو جنازه حتی در روایت صاحبان خود نیز جایی نداشته‌اند؟

موقعیت بحرانی که داستان حیکایت رقم می‌زند، چیزی فراتر از فضای چندصدایی یا چند خوانش از یک واقعیت است. وضعیت هراس‌آوری‌ست که گویی واقعیت، دراز به دراز در کنار رودخانه افتاده و هیچ روایتی حتی تلاش برای نزدیک شدن به آن را نمی‌کند. حتی مسافران نیز که گویی خود جنازه‌هایی هستند که به هر دلیلی به قرار خود با کرجی‌بان نرسیده و کشته شده/مرده‌اند و یا پس از قرار به این سرانجام دچار شده‌اند، چیزی از واقعیت در چنته ندارند.

استفاده از تمثیل «فیل در تاریکی» برای کشف واقعیت از دل روایت‌های این داستان، تنها دفن واقعیت است و این همان نقطه‌ی بحرانی روایت در این داستان است. این همان موقعیتی‌ست که رقم خورده. تو گویی ما در دادگاهی، شنونده‌ی گزارش شاهدان و شاکیان و متهمان و قربانی هستیم، در حالی که حتی قربانی نیز چیزی از واقعه برای گفتن ندارد.

دادگاهی که درآن، چه اعتراف‌ها و چه شهادت‌ها، هیچ یک میل به افشای واقعیت ندارند و کنار هم چیدن روایت‌ها تنها به کار فریب خواننده می‌آید تا باور کند که واقعیتی یکتا وجود ندارد و هر کس قسمتی از فیل را درک کرده. کار ادبیات اما، گاه می‌تواند در هم فرو ریختن این وضعیت و افشای واقعیت باشد. در پایان داستان، تنها خود داستان است که به یاری خواننده می‌شتابد: «بیده جه او دوردوران ایچی سیاسیایی کونه. دونه کونده چولهٰ مانستدی، آدمˇ صفت‌نیشانا ندادی. درازدرازأ کفته بید، أما بوکوده. اما واخب نیبیم، نصفˇهیزارشبان بو، لل پر نزئی، لؤله‌کله گوم‌گومه، روخان‌کؤلا، کؤلأ گیفته دأشتی.»(۴)

 

پانوشت:

 

۱) گیله‌وا. شماره ۱۱۲. ۱۵۸۴ شریر ما و آول ما.

۲) سومین کرانه رود: مجموعه دوازده داستان از نویسندگان امریکای لاتین. ترجمه‌ی مراد فرهادپور.

۳) Eliseo Diego، شاعر و قصه‌نویس کوبایی.

۴) از متن داستان حیکایت.

پی‌نوشت:

گیجیک عنوانی‌ست که برای یادداشت‌هایی که قرار است گاه و بی‌گاه بر حاشیه‌ی داستان‌های گیلکی در مجله‌ی گیله‌وا بنویسم، انتخاب کرده‌ام. گیجیک در لغت به معنی ریش-ریش‌های حاشیه‌ی روسری، فرش یا گلیم است و من آن را به عنوان «حاشیه» برگزیده‌ام. چرا که این نوشته‌ها قرار است حاشیه‌ای باشد بر متن ادبیات گیلکی. شاید بتواند جای خالی نقد را پر کند. شاید بتواند با شکافتن بافت متن، کمک کند به خوانش دوباره‌ی ادبیات گیلکی و تشخیص ‌آن‌چه باید نوشت و آن‌چه نوشتنش بی‌هوده است. این گیجیک با بخش گیجیک در سایت ورگ متفاوت است و ستونی ثابت در مجله‌ی گیله‌وا خواهد بود.

شیمی عید شمه ره موبارک ببه

 

هنده،دوبارده دورم

همیشک می دس وپایا ایتا قاتمه دوسته نها بو.

یا کی کو و کندا دوبوم یا بند،ویشتر وختان دور بوم،دور تر جه چومِ ِسو.

-نزدیک چوم ِونزیک-

ایتا چن سال ،قاتمه توشکه ایبچه سوستا بؤ،هه چن سالی کی"دوشمبه بازار"جه اون صفت نیشان داره.

می گولاز هه سالان ِشینه،

اخ کی  چی لونتوسی تاودام اوسیمبر سارایی تانکی،اوتو کی می دیل وجانا واستی می اشپلا فوکودم.

اسا،ایا،

جه"راین" ِدیمه کناران،با،

توب خورکا کوناکونا ماموسا دم کی بشه تا دیوختان،تا سرجاکش ِ می خوردی

-(اوتو کی "اما ردوس کلکا" کوچکی یا گه)

کوله کوله خورفه کشتا بو اوچکه هوا هره یا.

بیجابیجی صدا،سویده شب لا سوسر سوفره واشانه.

من

ویر زنم شی دوره راشه نا.

تازه پاپؤ دوکونم ،دؤوم ...........       "پوشتاسان" رامتانا

ای دسته ونفشه بؤ نوبری برم"سلیمان داراب" سنگ ِبستانه.

جه دور ِشر دینم:

زپه ن واؤندرن،

زازا زن گاواره دسته دوستاندره.

دینم حاج حاجئ ن فک بنا ده چک انداز چش پره نا.

باد دورشین اوره کورکئ نه گیس بوکوده گیسانه.

زمین ِنفس صدایا ایشناوم

و

چیرن ِویری ویری یا کی دار وخال مین کس کسا دونبالا کونیدی وخانیدی:

"ای گیله مردان ویریزید بول بول بینیشته داره سر"

 

غریبی سخت مرا دلگیر دارد

غریبی خاک دامنگیر دارد

 

هنده،دوبارده دورم

زمین گر گردخه گر گردخه  گرگردخه...

گورخانه وارش هیستا کونه را وراشی و را دوارا وپاماله انا

زمین ِنفس صدایا ایشناوم.

ایا،جه "راین"ِ دیمه کناران درچکانا خاله خاله واکونم وباد راسر نیشینم

بلگی باد مرا 

               خو  ارا

                           ببره.

این مطلب برای "دوشمبه بازاز" نشریه ویژه ی کارگاه داستان گیلکی خانه ی فرهنگ گیلان نوشته شده است که به همت سمیرا بزرگی،میرعماد،معتمد لشت نشایی،حقانی پاشاکی تهیه وتدارک دیده میشود.شماره ای که در اخرین جلسه داستان باید توزیع میشد:

ش.4 اول ما ی1584 برابر با اسفند 1389

مصاحبه

چندی پیش دوست نویسنده ام"امین حسن پور"به مناسبت انتشار اینترنتی مجموعه داستان های گیلکی ام گفت وشنود ی را بامن درفضای مجازی پیش برد که قرار بود در مجله "خط مهر" چاپ شود،گویا خط مهر دچار بی مهری اقایان شده است.این مصاحبه اخیرا" در "زمانه" چاپ شده است که بی کم و کاست در اینجا می اید.

ورزاهای زخمی شهریور ماه!

شنبه, 10/25/1389 - 12:56

گفت‌وگو امین حسن‌پور با مسعود پورهادی، نویسنده، شاعر و پژوهشگر گیلک

مسعود پورهادی 

امین حسن‌پور ـ مسعود پورهادی، چندی پیش دوباره به آلمان بازگشت. در واقع نمی‌دانم برای آدمی مثل مسعود پورهادی باید از چه فعلی استفاده کنم. حدس می‌زنم خودش هم نداند. در گفت‌وگو این را یک جورهایی لو داده است. آیا به آلمان بازگشته؟ یا به آلمان رفته؟ چون چند سال پس از انقلاب بود که از ایران به آلمان رفته بود و پس از نزدیک به دو دهه زندگی در آلمان، در سال ۱۳۸۰ به ایران بازگشته بود. اما اکنون دوباره به جایی می‌رود/بازمی‌گردد که زادگاه فرزندانش است.

در یک پاراگراف می‌توان گفت، مسعود پورهادی، متولد ۱۳۳۲ خمام و صاحب کتاب‌های «باد بامو دورشین باورد» (مجموعه شعر/۱۳۸۵)، «بررسی ویژگی‌ها و ساختار زبان گیلکی (گویش رشتی)» (۱۳۸۴، «گاه‌شماری‌ گیلانی» (۱۳۸۵)، «زبان گیلکی» (۱۳۸۵) و شعر‌ها و داستان‌ها و مقاله‌های بسیار زیاد منتشر شده در نشریه‌های مختلف است. مسعود پورهادی در سال‌های اخیر حضور فعال و پرارزشی در جلسه‌های ماهانه‌ی گروه داستان گیلکی خانه فرهنگ گیلان داشته است.

او به تازگی مجموعه داستان گیلکی‌اش «شریر ما جیجاکه ورزان» (ورزاهای زخمی شهریور ماه) را از طریق اینترنت و در وبلاگش (gantor. blogfa. com) منتشر کرده است. انتشار این مجموعه داستان موجب شد تا به یاری ایمیل و چت گفت‌وگویی با او انجام دهم.

این گفت‌وگو خیلی دوستانه‌تر و البته جدی‌تر از آن بود که بتوان در آن رعایت آداب و اصول و بزرگ‌تر-کوچک‌تری [!] باب طبع اساتید را نمود و حتی خیلی جا‌ها گفت‌وگو کننده «پیله‌کوت‌گری» و «فضولی» کرده و دست به اظهار فضل می‌زند. بنابراین شما را به خواندن یک «گفت‌وگو» به معنای واقعی دعوت می‌کنم.
 
امین حسن‌پور
v۶rg@v۶rg. com
 
کتاب «شریر ما جیجاکه ورزان» (ورزاهای زخمی شهریور ماه) در اینترنت و بدون کمترین ویراستاری و پر از اشتباه تایپی منتشر شده است. حتی یک صفحه‌بندی در حد نشر اینترنتی هم ندارد. چرا با این عجله و این‌قدر شلخته؟
 
مسعود پورهادی: داستان این کتاب خود داستانی‌ست! چیزی حدود دو سال است که کتاب برای اعلام غیرقابل چاپ بودن به وزارت ارشاد فرستاده شده است. آقایان هنوز فرصت نکرده‌اند این را بنویسند. ناشر -نشر ایلیا- چندبار پی‌گیر قضیه شد؛ آب از آب تکان نخورد. من قبل از سفر به ولایات فرنگ نسخه‌ای از آن را گرفتم که در وبلاگم بگذارمش. نسخه‌ زرنگار بود. آن را به وُرد تبدیل کردم که درهم ریخت، به طوری که دیگر نمی‌توانستم جمع و جورش کنم. ناچار شدم داستان‌ها را از آرشیو وب انتخاب کنم. خب من در کار تایپ تازه‌کارم و از این حرف‌ها! برخی چیز‌ها را نمی‌دانم. «پاماله» ی‌ ناواردی من در آن باقی‌ست. نسخه‌تر و تمیز آن هنوز موجود است که منتظرم آقایان «بله» بگویند. شما به بزرگی خودتان ببخشید.
 
برایم جالب است که بدانم یک مجموعه داستان گیلکی چه‌طور بررسی و ممیزی می‌شود!
 
احتمالا «می‌دهند به آقایان شالکی‌به‌دستی که گاه‌گدار سر و کله‌شان در جلسات شعر و داستان‌خوانی هم پیدا می‌شود که حق نان و نمک را ادا کنند. من چه می‌دانم! شاید شیر و خط می‌کنند.
 
چرا شریر ما جیجاکه ورزه‌ٰن؟ نگو که چون نام یکی از داستان‌های توی کتاب بود!
 
شریر ما ماه شرارت است. مایل بودم روایتی از آن در ادبیات گیلکی ثبت شود.
البته این را بگویم، رابطهٔ داستان و امربیرونی یک رابطهٔ یک به یک نیست. داستان واچیدن امر بیرونی و چیدن دوباره آن با ساز و کارهای دیگر است و این واچیدن و چیدن است که حدود و ثغور می‌سازد. یعنی داستان را از گزارش و مقاله و غیره متفاوت می‌کند. نمی‌دانم تا چه حد در این کار موفق بوده‌ام.
 
این شریر مای کتابت‌‌ همان شریرمای تقویم گیلک‌هاست که می‌شود وسط زمستان؟ یا شهریور ماه تقویم رسمی؟ و اصلا چه شرارتی؟ بیشتر توضیح می‌دهی؟ یا از اسرار است؟
 
ماه ششم گاهشماری‌های ایرانی‌ست. گاهی در زمستان است. گاهی تابستان است
.
نسبت این مجموعه داستان با گروه داستان گیلکی خانه‌ی فرهنگ چیست؟

نمی‌دانم منظورت از نسبت چیست. من قبل از شکل‌گیری گروه داستان گیلکی در خانه فرهنگ، داستان می‌نوشتم. البته تجربه دو سال در کارگاه داستان در کنار داستان‌نویسان گیلکی‌نویس چیزهای زیادی به من آموخت. به یادم آورد در نوشتن به فکر مخاطب نیستم، با واژگانی سر و کله می‌زنم که دیگر در روزمرگی گویش مردم به کار نمی‌رود. بیشتر باستان‌شناس زبانم تا داستان‌نویس یا شاعر. با وجود این دانستگی‌ها هر وقت که دست به قلم می‌برم ارواح این زبان حاضر می‌شوند و دست و پایم را می‌بندند. نمی‌دانم احتمالا جن‌زده شده‌ام.
 
چندی پیش که در ایران بودی، وبلاگت را راه انداختی و حالا در فیس‌بوک هم هستی. چه می‌کنی با اینترنت و حالا که از ایران فاصله داری نگاهت به این ابزار چیست؟

من در ایران سراغ فیس بوک رفتم، ولی در ولایت فرنگ به آن بیشتر مشغولم. از شما چه پنهان هواپیمایی ملی ایران، اجازه حمل بیش از ۳۰ کیلو بار را به مسافر خارج از کشور نمی‌دهد. من بدون این‌که ده شاهی کتاب همراهم داشته باشم باز هم ۱۳۰ هزار تومان اضافه بار پرداختم!
کتابخانه‌ام در رشت باقی ماند. من مانده‌ام و کامپیوترم. از بی‌چیزی و نداری‌ست رفیق، وگرنه من کجا و فیسبوک.
 
یعنی تجربه‌ی استفاده از اینترنت برای ارتباط با دیگران و نشر آثار، نظرت را برای استفادهٔ مستمر جلب نکرده؟ یا حتی همین گفت‌وگو که به کمک ایمیل دارد شکل می‌گیرد. من فکر می‌کردم انتشار مجموعه داستانت از طریق اینترنت –گرچه از روی اجبار- یک اتفاق خوب باشد. دست‌کم برای من که خبر خیلی خوبی بود.

همه‌ی این چیزهایی را که گفتی قبول، ولی من هنوز یک انگشتی تایب می‌کنم.

نمی‌دانم چرا. اما انگار آدم‌های داستان‌های تو بی‌چهره‌ و بی‌نامند. نه که همه شبیه هم باشند، نه! اما توصیف و پرداخت نویسنده مرا به این سمت می‌برد که این‌ها را با همه‌ی فردیت و تشخصشان بی‌چهره و بی‌نام ببینم.

من هم نمی‌دانم چرا نام ندارند. در صورتی که نویسندهٔ محترم این داستان‌ها «ای زیبیل» نام را در «چانچو» یش دارد! عبدل+رضا+مسعود+پورهادی+خمامی.

نام شناسنامه‌اش عبدالرضا است. والدینش از ترس «اوشانان»، که مبادا بدزدندش او را به نام دیگری صدا می‌کردند؛ مسعود.

شاید ناخودآگاه ترس‌خورده‌ی من یا خاطره‌ی قومی باقی مانده در من فرمان می‌دهد. فکر می‌کنم نام همه‌ی آدم‌های داستان‌های من «یحیی» است.
 
دوست دارم درباره‌ی نمایشنامه «هتؤ پاماله دره تا...» حرف بزنیم. دو سال است که دلم می‌خواهد یک اجرای رادیویی از این نمایشنامه ضبط کنم برای رادیو اینترنتی ورگ که تا به حال نشده و در این فاصله بازنویسی‌اش کردی. برای من خواننده یک تجربهٔ ارزشمند بود. برای تو نویسنده چه‌طور؟

این تجربه از دوردست‌های زندگی پنجاه و چند ساله‌ام می‌آید. در اواخر دهه‌ی چهل دغدغه‌ی تئا‌تر و سینما را داشتم. در اولین دوره بازیگری که وزارت فرهنگ آن زمان در رشت برگزار کرد شرکت کردم؛ پس از چند جلسه به خاطر دوری راه از ادامه‌ی آموزش صرف نظر کردم. این دغدغه همراهم بود. در سال ۵۵ پس از پایان اضافه خدمت در کنکور هنرهای زیبا شرکت کردم و در رشته سینما قبول شدم. جزو ده نفر اول بودم ولی به علت مخالفت ساواک و بعدا زندانی شدن حسرتش به دلم ماند. در سال‌های غربت اما دلی از عزا در آوردم. تا آن‌جا که ممکن بود به فستیوال‌های فیلم می‌رفتم، هنوز هم دیدن یک فیلم و یا تئا‌تر خوب هیجان‌زده‌ام می‌کند. در آن سال‌ها تئا‌تر پوچی در میان روشنفکران مطرح بود. کارهای یونسکو، بکت، کامو و... «هتو پاماله دره تا...» از این دوردست‌های من می‌آید.
 
می‌شود کمی از نمایش‌نامه‌نویسی گیلکی بگویی؟

در دوران جوانی چند کار نمایشی به زبان گیلکی دیدم. ولی به یاد ندارم چه کسی یا کسانی آن‌ها را نوشتند. یکی از آن‌ها که در یادم مانده است «انیس جان» نام داشت. اجرایی از آن را در خمام دیدم.
از نمایشنامه‌نویسان غیر از افراشته، در بین معاصران زنده‌یاد فرهنگ توحیدی یکی دو کار نوشت و در گیله‌وا چاپ کرد. اصغر کهن قنبری نیز چند کار به زبان گیلکی دارد که نام یکی از آن‌ها «ایجگره» است. آقای فرامرز طالبی پژوهشگر صاحب نام تئا‌تر، دو جلد کتاب درباره تاریخچه تئا‌تر گیلان نوشته‌اند که در مجموعه دانشنامه فرهنگ و تمدن گیلان منتشر شده و اطلاعات دست اولی دارد.
 
نقلˇ لؤلهٰ‌ن؟ یا لؤله‌ٰنˇ نقل؟!

جابه‌جایی در ساختار گراماتیکی جمله‌های تیتری در این کار برای نویسنده با نیت تعبیهٔ صدایی متفاوت از صدای متن بود. گویا نارسا بود، چون خواننده تیزهوشی مثل تو آن را نگرفت و به زعم خود به تصحیح آن نشست و به قول خود اشتباه لپی نویسنده را تصحیح کرد.

در بیشتر موارد مؤلف و متن و خواننده از کنار همدیگر رد می‌شوند بی‌هیچ سلام و علیکی. متن نسبت به گذشته، خاصیت بازگشت به مؤلف را به شدت از دست داده است و بیشتر به سمت خودکفایی و یا خواننده‌محوری گرایش پیدا کرده است. مؤلف در متن امروزه‌روز «هچین خود را می‌پرکاند».
 
شاید هم عکس قضیه باشد. یعنی این قضیه کم‌بهرگی من از هوش را ثابت کند. البته من متوجه این تفاوت صدا شدم. اما نه به دلیل این تغییر نحوی. بلکه حتی با رعایت نحو گیلکی هم این تیتر‌ها این تفاوت را به دست ‌می‌دادند.این سوالم تصحیح نبود. به واقع طرح پرسش بود. شاید باید ابتدای پرسشم یک «بالاخره» هم می‌گذاشتم. در ادبیات گیلکی –شعر و داستان- و حتی در ادبیات فولکلور، خیلی جا‌ها به اقتضای شرایط همین کاری که تو کردی اتفاق می‌افتد. از طرفی در بعضی جا‌ها، مثل نسلی که تلاش برای آغاز به گیلکی نویسی دارد یا اخبار گیلکی رادیو و تلویزیون،‌گاه تاکید روی رعایت نحوی، منتج به ترکیب‌های خنده‌داری می‌شود!
 
ببین امین نازنین، در نوشتن شعر و یا داستان به زبان گیلکی خلط مبحث فراوانی شده. من نمی‌دانم ما؛ داستان‌نویسیم، شاعریم یا آژان زبان گیلکی؟ بالاخره آشنازدایی نحوی ضمیمهٔ پروندهٔ متن ادبی‌ست. این را سرایندگان گمنام چهارپاره‌های گیلکی در دیوختان فهمیدند من نمی‌دانم ما چرا نمی‌گیریم.
 
در داستان «شبˇ بدأشته هوا»؛ این چه‌گونه راهی‌ست که بازگشتنش مثل رفتنش نیست، که باران و تاریکی همه چیز را دگرگون کرده؟ کشف نسبت چنین راهی با تاریخ معاصر خودمان اتفاقی‌ست؟
 
مسعود پورهادی: در ارتباط با سؤال دیگری گفتم که رابطه‌ی داستان با واقعیت یک رابطه‌ی این‌همانی نیست. اگرچه واقعیت به مثابه امر بیرونی سکوی پرشی است برای رسیدن به داستان. داستان واقعیت برساخته‌ای‌ست که با «اورشین» آوردن امر بیرونی سر راست می‌کند و برای آن «تین‌تیر» می‌آید.من نمی‌دانم گرانیگاه سؤال در کجاست؟ رابطهٔ واقعیت با داستان یا راست‌نمایی در داستان؟

هنگام رفتن، شوق رفتن بود و تازگی راه و عزم. تاریکی آمد و باران و رودخانه و خستگی آمد و عزم شوق رفت. خوب معلوم است که در این صورت راه‌‌ همان راه نیست. خاصیت این‌گونه آشنازدایی در این است که کلام سیال می‌شود و هرکسی از ظن خود با آن برخوردمی‌کند. اینکه من هنگام نوشتن چی فکر می‌کردم اهمیت ندارد. اهمیت قضیه در این است که متن جدا از ذهنیت نویسنده قابلیت تعبیرپذیری داشته باشد.
 
من به دنبال یک رابطهٔ این‌همانی نیستم. بیشتر از «کشف نسبت» حرف زدم. به نظر من داستان شبیه پسری‌ست که از خانهٔ پدر/واقعیت قهر کرده اما نمی‌تواند از این پدر/واقعیت دل بکند یا کتمانش کند.
از طرفی، به جای این قضیه‌ی «مرگ مؤلف» -به نظر من بیش از این‌که باب شود، داب شده! - من بیشتر با «تولد دوباره‌ی نویسنده» موافقم. که نویسنده پس از داستان دوباره متولد می‌شود و دیگر نویسنده‌ی پیش از داستان نیست. این جوری خودش یک پا خواننده می‌شود برای داستان خودش. پس یک جورهایی نظر نویسنده هم مهم است. ولی دقیقا به اندازهٔ نظر خوانندگان دیگر. این دموکراتیک‌تر از کشتن نویسنده نیست؟
 
من به این حرف جویس باور دارم: نویسنده در دوردست‌ها می‌ایستد و ناخنش را می‌گیرد.
 
این داستان «شریرˇ ما...» هم گویا برشی‌ست از تاریخ معاصر ما. ولی ایدهٔ جالب‌ترش این بحث نوشتن تاریخ آدم‌های معمولی‌ست. مسعود پورهادی در ادبیات همین کار را نمی‌کند؟ اصلا داستان تو چه ارتباطی با تاریخ تو دارد؟
 
من به عنوان «مسعود پورهادی»، نه نویسنده‌ی داستان شریر ما، به عنوان یک شهروند ایرانی که درگرماگرم کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در میان یک خانواده زحمتکشی که می‌خواهند جهان را تغییر دهند پا به عرصه‌ی هستی می‌گذارد و لنگان-لنگان تا مرز ۵۷ سالگی رسیده است که باید نمی‌رسید؛ ازقضای روزگار این رسیدنش موضوع خوبی –همان پرش از سکوی امر بیرونی- برای یک نویسنده است. از ۳۲ تا ۸۹، کودتا، قیام ۱۵ خرداد، جنبش چریکی، زندان رژیم شاه، انقلاب، زندان پس از انقلاب، جنگ، تبعید، اصلاحات، بازگشت و دوباره برگشت. هرکدام از این ایستگاه‌ها همراه با حوادث و ماجرا‌هایش که بر من گذشت اگر دچین-واچین شوند خوب از کار درمی‌آیند. هنوز شروع نکرده‌ام از خود بنویسم. باید این کار را بکنم. چندسال پیش «شئال بامو» ی خانم لاشایی را خواندم و سخت وسوسه شدم ولی کارهای دیگر حواسم را پرت کرد و موضوع پشت گوش انداخته شد. دراین‌جا این روز‌ها «یاد‌ها»ی ویدا حاجبی تبریزی را می‌خوانم که چیزی مثل «شئال بامو» است.

داستان و تاریخ از خاستگاه مشترک history می‌آیند. این‌همانیشان زیاد است. هر دو مبتنی بر روایت‌‌اند، نظرگاه دارند و بازی‌های زبانی و...
 
داستان «شریرˇ ما جیجاکه ورزه‌ٰن»، داستان رفتن و نرفتن است. یا در واقع رفتن و ماندن. «بادرنگانˇ بو» هم این درگیری را دارد. تو یک زمانی رفتی. بعد بازگشتی. دوباره رفتی. داستان و نویسنده‌اش هر دو سخت درگیر این دوگانه‌اند؟
 
این را بگویم که در برخی از داستان‌ها تکه‌هایی از آنچه بر من رفت حضور دارد. مثلا در شریر ما یا بادرنگان بو و یا در چند داستان دیگر که در این مجموعه نیستند. من نمی‌دانم. مایلم بدانم این داستان‌ها آیا آن‌گونه‌اند که ارجاع به امر بیرونی یعنی نویسنده و تاریخ معاصر از آن بیرون می‌زند؟ یعنی نتوانستند به یک واقعیت برساخه تبدیل شوند؟ اگرنشدند باید فکری به حال خود بکنم و پی نوشتن از نوع دیگر بروم. ولی اگر در حد و حدود یک واقعیت داستانی عرضه اندام می‌کنند این پرسش‌ها بیشتر به درد اتوبیوگرافی‌نویسی می‌خورد تا داستان‌نویسی و نقد وبررسی داستان.



قول –نقل به مضمون البته- شاملو شعر، خود اتوبیوگرافی شاعر است! تصور داستان مجرد در جهان امروز خیلی انتزاعی نیست؟ نمی‌توان رسانه را نادیده گرفت و این‌که ما الان داریم گفت‌وگو می‌کنیم. و این گفت‌وگو چیزی نیست جز قرار دادن نویسنده در کنار متن و استنتاق از هر دو!

بگذار کمی من استراحت بکنم. شاید ناخنم بلند شده است.
 
می‌شود یک بار برای همیشه به من توضیح دهی این «اج برنوخ» دقیقاً چیست؟!

«آج» درگیلکی معنای گرسنه را می‌دهد. «آج برنوخ» اصطلاحی‌ست معادل «گرسنه‌ی تومان پیرأنبکنده» و مبتنی بر یک روایت داستانی‌ست؛ غولی‌ست بلند قامت که وقتی به دریا می‌زند آب دریا تا زانویش می‌رسد. ماهی را کف دستش می‌گذارد و به سمت نور خورشید می‌گیرد، آن‌قدر قامت بلند دارد ماهی در کف دستش به آنی برشته می‌شود. احتمالا اینغول و داستانش از روایت اساطیری یونانیان به نزد ما آمدهاست. چون نزد آن‌ها غول یک‌چشمی با همین مشخصات وجوددارد. همین‌قدر درموردش می‌دانم. باید از آقای بشرا درباره‌اش پرسید.
 
این روز‌ها در ولایت جرمانی چه می‌کنی؟ کسب و کار؟ بنویس وانویس؟ کلاً روز‌ها چه‌طور می‌گذرد؟

پس از ده سال در ایران بودن که سال‌های خوبی برای من بود، دوباره برگشته‌ام به جایی که زادگاه بچه‌های من است. همه چیز را باید از صفر بسازم. برخی اوقات فشار کار‌ها به قدری‌ست که به آرزو متوسل می‌شوم. هنوز کلی کار برای استقرار دارم.
 
آن‌جا آب و هوای ادبیات گیلکی چه‌طور است؟

فرصت ندارم به سراغ کسی بروم. مدتی‌ست دست‌خوش تغییرات آب و هوایی شده‌ام!
 
باز هم داستان گیلکی می‌نویسی؟ اگر می‌نویسی دست‌مایه‌ات چی‌ست برای نوشتن؟

میلم این روز‌ها به سمت دل‌مشغولی‌های دیروزم می‌رود. سر سودایی دارم و دل شیدایی.
 
سینما و تئا‌تر؟

به سراغ مجلاتش رفته‌ام اما خودش نه.
 
رمان گیلکی «ماه‌پری» را دیده‌ای یا خوانده‌ای؟‌‌ همان که ترجمه‌ای‌ست از آلمانی به گیلکی. نظرت چیست؟

قبل از آمدنم به این‌جا «ماه پری» را دیدم و صفحاتی از آن راخواندم. تا آخر نخواندم.
 
داستان گیلکی به کجا می‌رود؟

نمی‌دانم. خود راه بگویدت که چون باید رفت.

نقد شعر

 

مشتی هوای تازه...

نگاهی به مجموعه شعرگیلکی«بادبامو دورشین باورد» سروده ی مسعود پورهادی

 

پیمان نوری

دهه هفتاد سرآغاز تحولات واتفاقات عظیمی درعرصه ی شعر نوین ایران بوده است که این تحولات در تمام حوزه های شعرمعاصر ریشه دوانیده وبه تبع آن شعر گیلکی هم از این تکانه های مبارک بی نصیب نماند و شاعرانی هرچند انگشت شمار با درک ضرورت این تحولات با استفاده از شگردها و مؤلفه های نوین شعر،موفق به خلق شعرهایی متفاوت با شعرهای دهه های گذشته شدند شعرهایی که در آنها به وضوح میتوان از تغییر نگرش و نوع نگاه شاعر نسبت به هستی و جهان پیرامونی، به درک جدیدی از یک جهان نوین شعر نایل شد.تغییر نگرشی که باعث دگرگونی در ساختار،فرم و زبان شعر میشود.این تحولات شعرگیلکی را از دهکده های کهنه و زنگزده ی زبان به آبادیهای سرسبز و زلال شاعرانگی رساند و شعرگیلکی توانست ازخصلت روستازدگی و بیان روابط و مناسبات صرفاً کاری روستایی فاصله بگیرد و با نزدیک شدن به زبانی نو همراه با خلق جهانی پندارین که حاصل کشف روابط جدید بین اشیا و هستی بود سخن بگوید و موجب ایجاد بستر مناسبات جدیدی در عرصه زبان و فرم و ساختار و همچنین مقوله ی زیباشناختی در شعر شود که به جرأت میتوان ادعا کرد حجم این تحولات در عرصه ی شعر گیلکی درگذشته بیسابقه بوده است.

با مراجعه به متن کتاب شعر«بادبامو دورشین باورد»و دقت و کشف لحظه های ناب آن به آسانی درمییابیم که صاحب متن سعی وافری نموده است تا متنی متفاوت با اکثریت قریب به اتفاق متنهای موجود در حوزه شعر گیلکی بنویسد،متفاوت هم در حوزه ی زبان و هم در حوزه ی اندیشه و نگاه.اما این تفاوتها چه ویژگیهای را بروز میدهد قابل بحث و گفتگو میباشد.پیشاپیش لازم به یادآوری است که برعکس بعضی از شاعران گیلکی سرا که فقط شعرهایشان را از حیث نوشتاری نیمایی مینویسند ولی به هیچوجه شاعر نیمایی نیستند«چون درک درستی از تحول بزرگ نیما حاصل نکردند» پورهادی ذاتاً شاعر نیماییست با دریافت و درک والایی از تحول نیما در عرصه ی زبان، فرم و هستی شناسی.و تلاشش افزودن امکانات جدیدی(هرچند کمرنگ در عمل) در عرصه ی زبان به شعر گیلکی است. شاعری که با گسستن از رابطه های کلیشه ای و قراردادی میل میدان دادن به رابطه های نو و خودجوش در شعرهایش به خوبی قابل دریافت میباشد.شاید بتوان ادعا کرد که پورهادی شاعری است که مدام میل نو شدن دارد و نوعی دیگر شعرگفتن و سعی دارد باتغییر بستر ذهن و اندیشهاش به یک فضای جدیدی درشعر گیلکی برسد.

بی یا/تی پیرانا/ شوروم دوش تاود/ علف تازه شبنما دوکون/ تی پا ماله/ سب دار جیر/ کن تاسایه رقصادره.

بیا/ پیراهنت را/ روی شانههای مه بیاویز/ شبنم علف تازه را بپوش/ جاپاهایت/ زیر درخت سیب/ زمان درازیست در رقصاند.

آخرین پاراگراف شعر شماره31 صفحه49

شعرهای مجموعه«بادبامو دورشین باورد» نوعی ازشعر گیلکی است که شاعر با توجه به دستآوردهای هسا شعر درعرصه ی شعرگیلکی به خوبی توانسته است از امکانات این نوع شعر استفاده کند و به نظرم هسا شعر برای شاعر سکوی پرشی شده برای پریدن و پرواز در فضاهای گسترده تر و بدیعتر با زبانی شهری تر و نگاهی نو به هستی و جهان پیرامونی.«اگرچه در این مجموعه هسا شعرهایی هم وجود دارد.» البته این نوع شعر در شعر فارسی مسبوق به سابقه بوده است و در دهه چهل و پنجاه مرحوم زهری و در سالهای اخیر محمدخلیلی از این دست کار داشتند.در شعر گیلکی هم کم وبیش از این نوع شعر وجود دارد اما آن شعرها نه از لحاظ جوهره شعری و نه از حیث زبان و فرم و اندیشه قابل قیاس با شعرهای پورهادی نیستند.مساله ی اندیشه ورزی و اهتمام در نوکردن زبان و اندیشه و اینکه نطفه اندیشه در بطن شعر بسته میشود از دغدغه های همیشگی پورهادی میباشد.این دغدغه ها در اکثریت شعرها به خوبی خودش را نشان میدهد شاعر ترفندهای زیادی به کار میبرد تا بستر و فضای مناسبی ایجاد کند تا شاهد اتفاق شعری در شعرهایش باشیم اتفاق مبارکی که باعث مانایی و ماندگاری شعرهایش بشود.

نیویسم آب/ دور ه کش کشانه آینه/ لک اوسانه/ نیویسم خاک/ هیزار هیزار قوران خانه/ پراچینه.

مینویسم آب/ آینه های کهکشان دور/ لک برمیدارد/ مینویسم خاک/ هزار هزار پروانه/ به پرواز درمیآیند.

شعر شماره1صفحه9

شاعرمجموعه«بادبامو دورشین باورد» سعی میکند با ذهنیتی شاعرانه همراه با کشف زیبایی های عینی به یک گره خوردگی شاعرانه برسد.گره خوردگی ای که حاصل کار جز تصویری ناب و قابل اعتنا و تامل چیز دیگری نمیتواند باشد.

تی ناما/ باد دس تان بکاندمه. / وارش پرچین پوشت/ پامالانا/ شوستاندره.

نامت را/ در ژرفای دست باد کندم. / پشت پرچین باران/جا پاها را/میشوید.

شعر شماره 25 صفحه38

اگرچه بیشتر شعرهای کتاب «بادبامو دورشین باورد»از واژه های روزمره و محاورها تشکیل شده اند اما با اندک دقت و تامل در بافت همین واژهها به خوبی میتوان از استفاده ماهرانه شاعر از امکانات واژگانی و پتانسیل نهفته ی واژه ها پی برد.استفادهای که منجر به خلق جهان شعری شاعر میشود.جهانی سراسر نو و تازه که این جهان نو حاصل عرقریزی روح لطیف شاعر میباشد.که فقط و فقط ذهن خلاق و جستجوگر شاعر توانسته است به خلق چنین جهانی بنشیند،جهانی که هم مؤلف و هم مخاطب را دچار چالش معنایی میکند چون هیچ مرجع و مبنای بیرونی برای ارجاع و استناد با آن وجود ندارد.

شاعر در شماره49صفحه76 مینویسد

سب کال عطر/ دیل تنگی یمه/ خط خاطره/ خاکازه/ شوئن جاده/ بی نیشان.

دل تنگیی عطر سیب کالم/ خط خاطره خاک آلود/ جاده رفتن بی نشان.

شاعر در این شعر نمیگوید دل تنگ عطر سیب کالم بلکه ژرفتر و عمیقتر میاندیشد و مخاطب را دچار چالش عمیقی در حوزه رفتار با زبان و اندیشه میکند«اگرچه تعداد این نوع شعر در این مجموعه اندک میباشد»

هویت انسانی بخشیدن به اشیا و پدیدهها،در شعرهای پورهادی هویتی از جنس کهنه و کلیشه ای نیست،بلکه این هویت هویتی تازه و مدرن است که در آن از نگاه سلطه جویانه انسان نسبت به اشیا و پدیده ها خبری نیست.در این هویت بخشی نوین به پدیده ها و اشیا انسان دیگر سهمی برتر و ممتاز نسبت به آنها ندارد و همانطوری که گفته شد نگاهش یک نگاه برتر و سلطه جویانه نیست.

مراد دوخان/ اوجورکی/ گاز بزه سب/ پوتا را دوخانه/ صندلی/ رادوارا

صدایم کن/ آن گونه که/ سیب گاز زده/ مورچه را صدا میکند/ صندلی/ رهگذر را.

اوجورکی/ زمین پرپره/ نارنج دار-بهارا

آنگونه که/ دامن زمین/ بهار درخت نارنج را.

شعر شماره15صفحه 27

تی جا باموخت/ سوکوله/ کوچانه ویریزانه/ وگرنه شب/ حله،حله/ سورخه چراغانه پوشت خفته بو.

از تو آموخت/ خروس/ کوچه ها را برخیزاند/وگرنه شب/حالا حالاها/ پشت چراغهای قرمز/ خوابیده بود.

در شعر شماره 42 شاعر از صبح و بیداری و حضور حرف میزند و از عناصری نام میبرد که حتا خروس، آواز و بیدار باشش را از او آموخته است تا با آوازهایش نه اینکه مردم بلکه کوچه ها را هم بیدار کند. در پاراگراف دوم شعر، ما با یک گسست منطق معنایی روبه رو میشویم چرا؟ چون با توجه به حضور مبارک آن عنصر که باعث آواز خروس و بیداری مردم و کوچه ها میشود شاعر مینویسد اگر تو نبودی، حالا حالاها شب پشت چراغ قرمز خوابیده بود.

وگرنه/شب/ حله، حله/ سورخه چراغانه پوشت/ خوفته بو

«لازم به توضیح است که واژه وگرنه فارسی است و معادل گیلکی اش نیویره میباشد.»

در اصل شاعر میخواهد بگوید شب که خفته بود و ناهشیار و ناکارا،بیدار شد و از چراغ قرمز عبور کرد پس آن عنصری که به خروس خواندن آموخت تا باعث بیداری مردم و کوچه ها شود کار عبثی کرد چون اگر خروس نمیخواند حالا حالاها شب خفته بود و خطرش کمتر.چون همه ما میدانیم که اصطلاح چراغ قرمز همیشه ممنوعیتی را به ذهن متبادر میکند و تا سبز نشدن چراغ این ممنوعیت پابرجاست پس آن عنصر مبارک که خروس از او آواز بیداری آموخت نقش چراغ سبز را برای شب ایفا کرد و باعث تسریع عبور شب از منطقه ممنوعه شد، در اینجا شاعر باید جواب بدهد آن چه عنصر مبارکی است که هم مظهر بیداری و روشنی است و هم یار و یاور شب.

همین مشکل در شعر شماره 48هم وجود دارد

خلی تی تی/ فوبو/ زلزله / تامابو

شکوفه های درخت گوجه فرو ریخت/ زنجره ساکت شد

معمولاً درخت گوجه سبز در دهه آخر اسفند و اوایل فروردین به شکوفه مینشیند و تا نیمه های فروردین شکوفه ها به برگ و میوه تبدیل میشوند درحالی که زنجره ها معمولاًدر فصل گرما و مخصوصاً در تابستان به آواز مینشینند.حالا چگونه شاعر این فاصله زمانی را نادیده میگیرد حتماً خودش پاسخی دارد؟!

شعر شماره 21 صفحه 34

کله روشن/ جا گرم/ صب سوفره واشاده/ نسیم خو را آرا اورا زنه/ کشکرت خوانه/ خو دوما جونبانه.

اجاق روشن/ جا گرم/ سفره صبح گسترده/ نسیم خودش را به این در و آن در میزند/ زاغ میخواند/ دمش را میجنباند.

شاعر در این شعر سعی فراوانی دارد تا ازیک باورداشت بومی محلی به بازگویی شرایط ویژهای در شعرش برسد.البته مقدمات کار خیلی شاعرانه و ظریف شروع میشود و شاعر از نشانه های باورداشت برای انتقال منظورش استفاده میکند تا به کشف لحظه های شاعرانه ای بنشیند خلق شعری چنین.اجاق روشن/ منزل گرم/ سفره پهن/ نسیم وزان/ زاغ در حال خواندن و دم جنباندن.

با اندک توجه به شعر میتوان پویایی ذهن شاعر را در استفادهی شاعرانه از نشانه های یک باور داشت بومی به جای استفاده ی خام و نعل به نعل از همین باورداشت به خوبی به تماشا نشست.اما به نظرم شاعر میتوانست برای غافلگیری مخاطبانش با استفاده از همین نشانه ها، البته مبتنی بر نخواندن زاغ شرایط مهیا و قابل انتظار بیرون از شعر را به هم میریخت و بستر ذهنی نابی را برای خلق شعری نابتر فراهم میآورد تا پایان شعر ضربه لازم برای به چالش کشیدن ذهن مخاطب رامیداشت.

نادیده گرفتن ضریب والای هوشی مخاطب یکی از آفتهای(هرچند کمرنگ) بعضی از شعرهای پورهادی میباشد وقتی که مجموعه شعرهای این کتاب سرشار از لحظه های ناب شاعرانگی است و فضای تازه و نو را پیش روی مخاطبش قرار میدهد که این فضای نو بستر مناسبی را درحوزه فرم و زبان و ساختار فراهم میآورد.ندادن بهای لازم به ضریب هوشی مخاطبان جدی شعر میتواند ضربهای هرچند کوچک اما غیرقابل اغماض باشد.

بی تو پرنده/ خالی/ پرنده بو/ پرواز تویی/ آواز تویی

شعر شماره24 صفحه37

پر واضح است که شعر فقط به فقط در لایه های سطحی و همکف حرکت میکند و قادر به رسوخ در لایه های درونی ذهن مخاطب نمیباشد و نمیتواند فضای نوینی درحوزه زبان و معنا ایجاد کند و ناتوان از جا گذاشتن معناهای کلیشه ای و لغت نام های نشان میدهد و قدرت نوزایی در کلام و معنا را به هیچوجه ندارد.

شعرهای بلند کتاب پورهادی از جمله شعر شماره 10 میتواند چند شعر کوتاه باشد.به نظرم اگر این شعر بلند به صورت چند شعر کوتاه نوشته شود به کلیت شعرها هیچگونه آسیبی وارد نمیگردد و چیزی از زیبایی شعرها کاسته نمیشود البته با تمام عینیت گراییهای شاعر «البته درجاهایی هم با ذهنیت بکر شاعر به گرهخوردگی میرسند و باعث خلق فضاهایی ناب و متفاوت با فضاهای موجود میشوند» شعرها بازگویی عینیت محض نیست و فعالیت ذهنی شاعر به نجات شعرهایش میآید و شعر را از بازگویی و روایت روابط فامیلی و خویشاوندی دور میکند.

شعرهای شماره36 و7 و19 و25 و30 و39 و43 از شعرهای ممتاز و ناب مجموعه میباشند.جزیینگری و استفاده از امکانات نهایی واژگان از خصیصههای بارز این شعرها است.

اما در پایان این نوشتار، یک سؤال در ذهنم راه میرود و آن اینکه آیا شاعران مدرن و نوآور گیلکی که به حق مسعودپورهادی هم جزو همین دسته ی انگشت شمار میباشد به این اعتقاد و باور نرسیده اند که با توجه به ظرفیت های زبان گیلکی میتوان از دستاوردهای نوین شعر معاصر ایران به شکل گسترده تری در شعرگیلکی استفاده کرد؟ آیا به راستی زمان استفاده از امکانات نوینی همچون امکانات داستانی به نفع شعر،استفاده از روایت به ضد روایت در شعر،استفاده از طنز به شکلی مطلوب و نوین و همچنین تغییر جایگاه نحو و استفاده از دیگر شگردهای نوین شعری فرا نرسیده است.

اما با تمام اعتقاد راسخم به مطالب بالا

مجموعه ی «بادبامو دورشین باورد» را میتوان اتفاق مبارکی در حوزه شعر گیلکی نامید.

 

یادداشتی بر مجموعه شعر گیلکی

یادداشتی بر مجموعه شعر گیلکی

رم بوکوده اسبانِ پا صدا کی بال داشتیدی

حسین طوافی

(برای دیدن به ادامه مطلب بروید)

ادامه نوشته

 

    نگاهی به شعر مرادوخان

                                      تنها صداست که میماند

                                                                              مهرداد پیله ور

اگر به دو نوع تفکر در شعر: 1 – اسطوره ا ی

  فلسفی-2

معتقد باشیم، بیشک شعر مرا دوخان، سروده ی مسعود خمامی میتواند بر تفکری فلسفی پیریزی شده باشد. تفکری بر پایه متدی استقرایی که ازطریق نگاه کردن به جزء جزء اشیاء و پدیدههای هستی ِ  جهان و هستی را برای انسان معنا میکند. حرکت ذهنی شعر درست عکس نگاههایی است که عموما بر پایه ی تفکری اسطوره ای بنا شده و این امر یعنی نگرش این چنینی در چند دهه ی اخیر بیشتر دیده و تجربه شده است.

آغازگری و پیدایش نگاه هستی شناسانه بر پایه ی چنین تفکری در نماد و آرایه های شعری، بیشتر از نیما به بعد (در شعر فارسی) به چشم میخورد. نگاهی که با رفتن به سراغ اشیاء و پدیدههای پیرامون و جان بخشی به آنها، حس و شعور و دریافتی تازه، زنده و پویا را به مخاطب منتقل میکند، تادوره ی معاصر که سهراب سپهری مشخصه ی بارز و مطرح در این باره بشمار میرود.

اما طرح و ارائه ی نگاه و تجربهایی اینگونه در شعر گیلکی، آن هم تا این اندازه ساده، روان و صمیمی کمتر به چشم میخورد. بهمین خاطر میتوان گفت که زیباترین و مهمترین مشخصه و فاکتور موفق در این شعر، نوع نگاهی است که شاعر توانسته نسبت به اشیاء و نیز هستی ارائه دهد.

اشیاء و پدیدههایی که شاعر با جان دادن و هویت بخشیدن به آنها، به تکلم وادارشان میکند تا آنجا که احساس میکنی اشیاء ترا صدا میکند!

شعر مرا دوخان بر محوریت صدا حرکت میکند، محوری که طنین ان از دیر باز به گوش میرسد. طنینی که هم در باورهای دینی و آیینی نمود پیدا کرده و هم در باورهای ملی و بومی.

شاعر نیامده است تا از منظری اسطوره ای، به جهان هستی بنگرد: نگاهی ماورایی، سخت و مشکل که بخواهد نیرویی خارق العاده و استثنایی مثلا غول یا هرکول را بطلبد. بلکه سعی شده تابا بیانی حسی، عاطفی و سهل و ممکن، دعوت به خواندن و یا همصدایی بنماید. کاری که بتواند حتی از عهده ی یک مورچه هم برآید: مرا دوخان / اوجور کی / گاز بزه سب/ پوتارا دوخانه.

در اینجا شاعر آنقدر قانع، کم توقع و فروتن به نظر میآید که نمیخواهد انتظارات غیرممکنی را از خود نشان بدهد مبادا کسی از جواب دادنِ او سرباز زند یا آنکه صدایش نکند!

اینگونه نگاه، یعنی فروتنی، انعطاف و بسنده کردن به کوچکترین توقع، مخاطب را مجاب میکند و لو به ناچار تن به میل و خواستهاش بدهد.

چرا که هیچ خردمندی توان طغیان و یا سرپیچی در برابر فروتنی را ندارد. تا آنجا که مخاطب بالاجبار اسیر افتادگی شاعر میشود: اوجور کی صندلی، رادوارا.

و کدامین رونده ی خسته ای است که در برابر تعارف یک صندلی برای رفع خستگی سر تسلیم فرود نیاورد؟!

شعر در قطعه ی: گاز بزه سب... از قوت درخشانتری برخوردار است. قدرت تاویلپذیری نهفته اش میتواند مخاطب را به تامل و دریافتها و نگاههای جدیدی در شعر برساند. زیباترین تاویل آن شاید مفهومی باشد که در سیب مستقر است:

زندگانی سیبی ست / گاز باید زد با پوست... یعنی خود سیب هم میتواند بلحاظ مفهومگرایی از تاویلهای مختلفی برخوردار باشد.

نکته ی حائز اهمیت دیگر در این شعر، ایجاد نوعی ارتباط و یپوند تنگاتنگ و صمیمی با مخاطب و در نگاهی وسیعتر، انسان است . شاعر میکوشد تا این ارتباط بسیار پنهانی و نیز بدور از چشم دیگران صورت بگیرد: اوجور دوخان / نه پنجره بیشتاوه / نه پرچین ...

آیا شاعر از اینکه این دعوت را دیگران بشنوند، واهمه و هراس دارد، و یا نه میخواهد بنوعی فضایی تنگ و مسموم را بنماید. یا آنکه اساسا خودش، طاقت و توان بانگ و صدای بلند، همصدایی گسترده و کوبنده را ندارد. که اگر شق دوم قضیه درست باشد، میتوان نتیجه گرفت که شاعر بسیار ترد، شکننده و حساس است!

نکته ی دیگر آنکه شعر در حرکت ذهنی خود میکوشد تا نگرش جدیدی را نسبت به جهان و هستی از طریق اشیاء و پدیده های پیرامون برای انسان معنا کند، نگاهی که توانسته در پاراگراف هایی بصورتی شاخص و مثال زدنی بدرخشد.

در یک جمعبندی کوتاه و اجمالی، شعر مرا دوخان توانسته است در قالب و فرمی تازه و زیبا، روندی منطقی و مفهوم گرایانه را در پیش بگیرد که مخاطب بتواند در خوانش آن نهایت لذت را ببرد.

 شعر . مرا دوخان

دوخان مرا

اوجور دوخان

کی

نه پنجره بیشتاوه نه

              پرچین

را و راشی ن

خوشانه رایا بشن.

تازه واش خایه سوسوبزنه

یانزنه

 باد وشتن

کولکه تانوده

باباگندمه راته مویا.

 

مرادوخان

اوجورکی

گازبزه سب

پوتارا دوخانه

صندلی

        رادوارا.

اوجورکی

زمینه پرپره

نارنج داره بهارا.

 

دوخان

     مرا.

صدایم کن/انگونه صدایم کن/که/نه پنجره بشنود نه/پرچین/راهها و راه چه ها/راه خودشان رابروند/علف تازه/می خواهد سوسوبزند/یانه/رقص باد/گره نیاندازد/به موهای صاف/بلال/صدایم کن/انگونه که/سیب گاز زده/مورچه راصدامی کند/صندلی رهگذر را/انگونه که/دامن زمین/شکوفه های نارنج را./صدایم کن.

فرهنگ خوراک

من در ایام نوروز ایرانی مطلبی برای"پزشکان گیل" دکتر جوزی نوشتم ونوروز گیلانی مرا به"صرافت"انداخت که درج ان دروبلاگ دراین ایام خالی از لطف نخواهد بود.

 

فرهنگ خوراک و آشپزی مردم گیلان در ایام نوروز/ خوردنی‌های نوروزی/ مسعود پورهادی

بدست پزشکان گیل • ۹ خرداد ۱۳۸۹ • دسته: تاریخ٬ تيتر اول٬ ويژه‌ي نوروز 89

ادامه نوشته

هسا شعر و "هايكو"ي گيلكي

هسا شعر و "هايكو"ي گيلكي

 

درارتباط با مطلب "هايكو"ي گيلكي

دوست نازنينم امين حسن پور دريادداشتي كه براي من گذاشتند نوشتند؛اين ها"هسا شعر"ند،تو چرا هايكويشان مي نامي.

من به همسايه گي"هسا شعر"و"هايكو"باور دارم،وبه تاثيرهايكو بر هساشعر به عنوان يكي ازمنابع تبارشناسانه ان.ميتوان نمونه هايي ازاين تاثير پذيري اورد،يعني"هساشعر"هايي كه بر اساس"چنيني چيزها"هستند:

                                  جرگه جرگه مورغابي

                                  ابرانه امره شوندريد

                                  بيجارگا تاسيئنه

مرغابيان وحشي

همپاي ابرها درگذرند

اندوه شاليزار      (هوشنگ عباسي،گيله وا.ويژه هسا شعر.ش32)

درنمونه هاي اين گونه"چيز"ها ان اند كه هستند.نمايش يك لحظه ي طبيعت وشاعري كه ناظربران است ومنفعلانه تصويرگر ان،كوتاه وموجز.

اين ها سازه ها وساختار شعر "هايكو"يي ژاپني اند.

تصوير طبيعت درشعرگيلكي به وفور يافت مي شود ولي نه از منظريگانگي سوژه-ابژه،وبه همين خاطراست دربيانيه "هسا شعر"مي ايد:

"هسا شعر به توضيح اشيا وپديده ها نمي نشيند،بلكه دردقايق بحراني به كشف ان ها مي پردازذ"

شمس لنگرودي درتوضيح اين بند مي گويد:يعني او(شاعر) درمقابل واقعيت منفعل نيست،در اين كشف فعالانه دخالت مي كند. مي پردازد به كشف واقعيتي كه اتفاق مي افتد،اوفعلي انجام مي دهد،ولذا ان فعل درشعرش حضورپيدا مي كند واين همان دقيقه پنهان است كه ازبيانيه بر مي ايد وتفاوت هايكو وهسا شعررا اشكار مي كند.(همانجا،ص5)

پس تفاوت اين دو دخالت شاعر درشعر"هسا"يي به منظور دلالت گري معنايي است،البته نه دلالت هاي " 

مفهومي مجرد وانتزاعي"،چون كه دربر شمردن ويژگي هاي ان ازان جمله امده:پرهيز از مفاهيم مجرد وانتزاعي.

                          بج بينه

                          اي پئم بجار بو

                          ارم     تره

هنگام درو

چنگي ازعطرشاليزار را

مي اورم        براي تو

با نگاه به كارنامه "هسا شعر"مي توان علاوه بر دو گونه بالا،به گونه ديگري بر خورد كه مبتني برمفاهيم مجرد و انتزاعي اند.

و اماشعرهايي را كه من"هايكو"هاي گيلكي ناميده ام ،چه تفاوتي با"هساشعر"دارد:

-اين شعرها محصول درنگ وتامل شاعر درپديده ها ومفاهيم اند،به منظورخلق واقعيتي ديگر.نه بازتاباننده واقعيت.

-مبتني بر"چينش چيز"ها وكلمه شدن"چيز"هاست.يعني؛شكار لحظه ونمايش يك لحظه طبيعت نيست،از چيز ها عبور مي كند وبه فراسوي ان به كلمه مي رسد ومفهوم پردازي مي كند.نشانه مي شود،نماد مي شود،انتزاع محض مي شود.

-مبتني بر ضربه پاياني در شعرنيست،ان گونه كه هسا شعر است:"تفاوت عمده واصولي هساشعر با.....

درپايان ان هاست.....فاقد كلمه،جمله يا عبارتي در پايان خودند كه در حكم ضربه ناگهاني ونقطه عطف وپايان براي شعر محسوب مگردد."ص15

-عمدتا ساختار سه بخشي را رعايت مي كند،درصورتيكه"هسا شعر" گاهي به اندازه دو شعر"هايكو"يي است.هايكوها بااين تفاوت ها،باحفظ يك ارتباط بينامتني،از"هسا"عبور مي كند وبا عناصري كه هايكو ها را  شكل مي دهد،هايكو هاي گيلكي را مي سازد،كه ان چندان هم بي شباهت به"هساشعر"نيست.

مي گويند:شالي،شالي رامي بيند،رنگ ميستاند-همسايه،همسايه رامي بيند،فن مي اموزد

 

 

هايكو

هايكوي گيلكي

 

هايكوهاي گيلكي سروده هاي كوتاهي اند مبتني بر درنگ وتامل درلحظه هاي عيني"چيز"ها،تصرف ذهني ان ها وخلق معنا(چيز هاي ديگر)با تكيه برعناصربومي و ويژگي هاي طبيعت سرزمين گيلان.

تصوير طبيعت يكي از عناصر اصلي اين شعر هايند.

كوتاهي وايجاز از ويژگي هاي ديگر ان.

اين ها ؛يعني تصويرطبيعت،كوتاهي وايجاز عناصرشعر"هايكو"يي ژاپني اند.

ولي هايكوهاي ژاپني به سنتي تعلق دارد كه با اين عناصر فقط به "چيز"ها مي نگرد.

نگريستن به " چنيني چيزها"درپرتو حالتي از روشن شده گي واشراق كه"ذ ن" خوانده مي شود.

اين نگاه"ذنانه"حالتي از جان هنرمند است كه دران حال جان اوميان خود وچيز هاي ديگر جدايي يا دويي       

نمي بيند.

ازاين نظرهايكوي ژاپني افرينش چيزهايي است كه خود ازپيش وجود داشته اند وپي به معناي چيزي مي برد كه چيزي كاملن معمولي،ياحقيقتي است دردسترس يا چندان بديهي كه به بيان درنمي ايد.

  (نگاه شودبه؛هايكوي ژاپني از اغاز تا امروز احمد شاملو و ع. پا شا يي)

هايكوي ژاپني نمايش ونظاره گري صرف"چيز"هاست درهفده هجا،درسه بخش5-7-5هجايي.

نه قافيه دارد،نه وزن و نه درخواندن ان فراز و فرودي دراهنگ كلمات ديده مي شود.(همانجا ص103)

نام ها مصداق هاي قاموسي دارند.رابطه ي نشانه هاي زباني باچيز ها رابطه اي است اين هماني.

هايكوي گيلكي،گردش از"چنيني چيزها"به سمت "چينش معنا دارچيزها"درچارچوب سنت ونگاه مدرن است.به ارتباط معنايي دور دست تر از رابطه ي اين هماني دال-مدلول نشانه مي رود.

به هماهنگي وموسيقي كلمات(چه كناري،چه بيروني)بدون پايبندي به وزن(چه هجايي،چه نيمايي)،توجه دارد.

ساختاربيروني ونگاه به طبيعت وجه شباهت ان به"هايكو"ي ژاپني است.

 

ابر تول

را چول

كراچئن اواز تام تول.

 

ابرسياه/راه گل الود/اواز زنان شاليكار خاموش.

 

تول معناي؛گل الود،تار،تيره وسياه ميدهد.چول؛به معناي خاك حل شده دراب و گل اب مي دهد.

در گاه شماري باستاني مردم گيلان،دومين ماه فصل بهار"سييا ما"ماه سياه نام دارد.اين ماه نهمين ماه گاه شماري گيلاني است،از21فروردين اغاز ميشود وتا19ارديبهشت ماه شمسي ادامه دارد.

دراين ماه اسمان گيلان رااغلب ابرهاي سياه مي پوشاند،باران هاي تند ويكريز راهها ومزرعه را گل الود كرده اند،نشاي برنج درخزانه"توم بجار"بيشترازاين نمي تواند بماند،فرصت اندك است.درفاصله ي دو بارش باران زنان شاليكاربايد ساقه ها رادرمزرعه گل الود به كارند.فشار كار وطبيعت انها راخاموش كرده است.همه "چيز"گل الود است؛اسمان،راه،مزرعه،حتا اواز تام تول  نيزنشاني از"تول"درخود دارد.