هايكوي گيلكي

هايكوهاي گيلكي سروده هاي كوتاهي اند مبتني بر درنگ وتامل درلحظه هاي عيني"چيز"ها،تصرف ذهني ان ها وخلق معنا(چيز هاي ديگر)با تكيه برعناصربومي و ويژگي هاي طبيعت سرزمين گيلان.

تصوير طبيعت يكي از عناصر اصلي اين شعر هايند.

كوتاهي وايجاز از ويژگي هاي ديگر ان.

اين ها ؛يعني تصويرطبيعت،كوتاهي وايجاز عناصرشعر"هايكو"يي ژاپني اند.

ولي هايكوهاي ژاپني به سنتي تعلق دارد كه با اين عناصر فقط به "چيز"ها مي نگرد.

نگريستن به " چنيني چيزها"درپرتو حالتي از روشن شده گي واشراق كه"ذ ن" خوانده مي شود.

اين نگاه"ذنانه"حالتي از جان هنرمند است كه دران حال جان اوميان خود وچيز هاي ديگر جدايي يا دويي       

نمي بيند.

ازاين نظرهايكوي ژاپني افرينش چيزهايي است كه خود ازپيش وجود داشته اند وپي به معناي چيزي مي برد كه چيزي كاملن معمولي،ياحقيقتي است دردسترس يا چندان بديهي كه به بيان درنمي ايد.

  (نگاه شودبه؛هايكوي ژاپني از اغاز تا امروز احمد شاملو و ع. پا شا يي)

هايكوي ژاپني نمايش ونظاره گري صرف"چيز"هاست درهفده هجا،درسه بخش5-7-5هجايي.

نه قافيه دارد،نه وزن و نه درخواندن ان فراز و فرودي دراهنگ كلمات ديده مي شود.(همانجا ص103)

نام ها مصداق هاي قاموسي دارند.رابطه ي نشانه هاي زباني باچيز ها رابطه اي است اين هماني.

هايكوي گيلكي،گردش از"چنيني چيزها"به سمت "چينش معنا دارچيزها"درچارچوب سنت ونگاه مدرن است.به ارتباط معنايي دور دست تر از رابطه ي اين هماني دال-مدلول نشانه مي رود.

به هماهنگي وموسيقي كلمات(چه كناري،چه بيروني)بدون پايبندي به وزن(چه هجايي،چه نيمايي)،توجه دارد.

ساختاربيروني ونگاه به طبيعت وجه شباهت ان به"هايكو"ي ژاپني است.

ابر تول

را چول

كراچئن اواز تام تول.

ابرسياه/راه گل الود/اواز زنان شاليكار خاموش.

تول معناي؛گل الود،تار،تيره وسياه ميدهد.چول؛به معناي خاك حل شده دراب و گل اب مي دهد.

در گاه شماري باستاني مردم گيلان،دومين ماه فصل بهار"سييا ما"ماه سياه نام دارد.اين ماه نهمين ماه گاه شماري گيلاني است،از21فروردين اغاز ميشود وتا19ارديبهشت ماه شمسي ادامه دارد.

دراين ماه اسمان گيلان رااغلب ابرهاي سياه مي پوشاند،باران هاي تند ويكريز راهها ومزرعه را گل الود كرده اند،نشاي برنج درخزانه"توم بجار"بيشترازاين نمي تواند بماند،فرصت اندك است.درفاصله ي دو بارش باران زنان شاليكاربايد ساقه ها رادرمزرعه گل الود به كارند.فشار كار وطبيعت انها راخاموش كرده است.همه "چيز"گل الود است؛اسمان،راه،مزرعه،حتا اواز تام تول  نيزنشاني از"تول"درخود دارد.

16 هايكوي گيلكي

دريا اوشانان بويا ديهه

تي را                                                            

    مي                                                      

       سو.                                                   

راه تو/روشنايي/من.                                                 

     ورف ابا بو                                         

سبزه سبزه زنه ده                               

           وزگان.                       

برف اب شده است/سبز-سبزي مي زنند/ جوانه ها.

  نه اتشم                                                  

نه گرمش،                                               

گورخانه وارشم                                         

            هن.                                             

نه اتشم/نه بادگرم/باران پس ازتندرم/همين.        

وارش بوارست                             

خانه سوجانكه هنده شرم                       

              دوارست.                                   

باران باريد/ازمحدوده شقايق سوزان نيز /عبوركرد.                                                           

روبار شوئن دره                                  

بي هيتا                                                

اب تي تي.                                        

رودخانه مي رود/بي هيچ /پروانه اي.                                 

ا پا                                                   

  او پا كونه                                                                

      چرسر    

     رزينكا.                                             

اين پا/ان پا مي كند/برسرگذر/سنگ انداز.

    ايچي                                        

ماموسا دا                               

      گردالو                                    

چرخ-چرخ عباسي.                                

چيزي/به چرخش انداخت/گردالو را/چرخ-چرخ عباسي.          

گولیا دره                                       

صو با  - تا                                       

 دورشران چک انداز.                                     

 هیاهویی درصبح افتاده/همین طور/تا/ابچک خانه های دور دست.                                                                       

ائو

 ائو   

 دئنه رايا 

چي بيگيفه مايا.  

  صدايي در راه نیست/ايا 

 هيولايي بر ماه مستولي شد.

  باد وره

ژگره ژيويرا

ما ايسا تاماشا.

باد مي روبد/فريادشاخه هاي خشك را/

ماه ايستاده به تماشا.

   ورف

  ورگ

 شبا مانگه تاب

دني يه .

برف/گرگ/شب بدون مهتاب.

چی چی نی                                          

چیک چیک                             

پائیزنشناسه.                            

چیک چیک گنجشک/پاییزنمی  شناسد.                  

چبني جيري

  دونه  چيري

 باد گرده ورف سري.

زير پله ي ايوان/دوتا پرنده/باد ميگردد روي برف ها.

  جخترا دان                                        

سوكولان

 تو  نيسايي.

  خروس هاي جوان/ازياد برده اند/تو/نيستي.

 باد   

پاركان خالي صندلي نا

 زيبلون  

 به دسا

-دا.

    باد/  به دست/ نيمكت هاي خالي پارك ها / بادکنک داد.             

اموئن دري

 صوب

سوفره واشاد.

مي ايي/صبح/سفره گشوده است. 

ماشين مرا را سر پيادا گود.

هوا هله باقايده روشنا نوبُسته بو ويريشتم، تا ايتا چيي بخورم كفش و كولا بوكونم، روشنا بوُ. گاراژأ كي فارسم، هله اولي تا ماشين را دنكفته بو، سوارا بُم، ده باقايده آفتاب فتابسته بو همه جايا.

را سنگ لاخ بو. ايتا اسب عراده شوُئن هنگدر پانا داشتي. اَ طرف او طرف روخان چكه بو.

ماقول زمات با روخان چكه كنارانا شوُئن تا بلتا فارسئن. را دوبُ مرا ياد باموُ اويوار هه دُر شر ايجا رايا وِوين بزه بيم، اويا كي روخان چكا ايتا اي پايي پورد نها بو. پورد هويا نها. بازم اوي دفا مانستان نيارم پوردا دوارم. جه أ كُل تا او كُل، ايتا وازه هنگدره، ترسانا واز كونم، بجار كله لب چك بيجر آيم. نزديك بو كونا جُرابم، مرا دارم.

بجار مرز هو مرزه كي اويوارم بو، اي سوار تازه بتاشته بو، پاماله ام دوبو. تا چوم كار كودي تا داره كلان كُل كوف كُله زئيي سبز توم، كله به كله مرزا گوده بو بجار، اشاني لا، لاجو. بجار اوي سوار ونشاسته نوبو، اشكل دوبو تا هبه سر. لاجوُاسس آب دوبو چش بزه، گُزگاليك دَوَسته، نه اتو ورجينا بوكوده تول آب بودُوسته، مرزان ديمه كنارانم سگ واش و ممنگ روبردان دوبود. اتو الان مانستان چوچاران جوخوس بازي سيمبر نوبو

گوزگاكان «اي اَرد او اَرد» كوديدي، ايتا لئشه مله يم اموُيي.

جه هيا، هه روخان چكه كول جا، شا خانه فاكون پوشت و رمش و دس باغ و محوطه دارِ خالا دئن.

كراچئن دوبارده كودانديبيد، راجا كي اموُن دوبوم، ايتا كرا خاندي:

واستي مرا بيده بيد، كي خاندن جا دس بكشه دي. جه دور بيده بوم ايتا خو كمرا راستا كوده، بعد كي بيجير باموُ، ده خاندن صدا ناموُ، الان ايجانايي راستا بوُييدي مرا فندريدي. قايم گم:

- خودا قوت.

ايتا دس تكان ديهه گه: «رامته ليسكه. بپا بجاره روت مئن دنكفي» مرا پاستيم.

هله خانه پوشتا فانرسه سگ لوب كوُگايا بنا خو سر، قايم دوخادم:

- صابخانه تي سگا دِوَد، شناسم.

ايپچه نوبُ ايتا كوچي ري، فاكون پوشت، رمش پايه ور اشكارآ بو، زهار بزه:

- نترس بييا، سگ دِوِسته يه.

ري هونييه كي اوي سوار خاستي مرا ياد بده چوتو اي پايي پوردا دوارم. اجار دِوِدا دِوارستم، ري سلام بگُفت، عليكا گيفتم، واورسم:

- تي پءر شان نئيساييدي؟

بوگُفت: «همه تان بجارسر دريدي، خانه هيكي نئسا، جوز من، خانه بپايم، مي برارم را سر بلتأ چاكوداندره كي مالان دنكفيد بجار كلا بچريد. اگر راجا باموُ بي اونا دئي. تو بيا بوجُر، الان دوخانم بايه.»

بوگُفتم: «نه دونخان، من شم هويا.»

سگ لافند داره كونا دِوِسته بو، بيلاوارث سگ نوبو، كل خوك بو، خو لافند فارس فرنه كشئيي اموُيي جلوب، لاب خاستي مرا واچره، مي پوشت تانا شه بزه بو، مي جان مو به پا ايسابو، رئك مي ترسا بيده رو دوكود سگأ بوگُفت: «خفا بو ملعون، خفا»

سگ، لاب كودن جا دكفت بئسا مرا فندرستن و خو دوما پركانئن. بيخئره كبچ و كيتل جا لابيل فووستي زيبيل زيبيل، ترسانا فاكونا وئر بزئم، چاچك ور بئسام ويديرا كردخاله دگادم. رئك بگوفت:

«آب خاييدي، فاديد شمه ره واغوزم بوگُفتم: «نا، خايم بيدينم تانم، يا كي اويواره مانستان ويديرا چا دگانم.

ويديره كرده خاله چكه جا جيويشته بو، تا بايم اونا دوبارده بيگيرم آب دوبو تا هبه سر، بازون غولطه بوخورد بوشو چا جولفاني. كردخاله فانرسه ئي، بازون هه رئك چنگكا اوساد چا ميان دگاد، ايبچه وامخت، ويديرا بيرون بآرد. مرا پاستيم كي ده ايدفا كردخاله جا جينويزه. نيصفه واغوشتم، چاچك سر اي پئم آبا دپاچئم مي ديم تفا، بازون را دكفتم خانه سر سامان رامتا پيشا شوُئن. رئك بئسا كيشكا زاكانأ جا- جا كودن. رئك برار مي رفاق، او دوردوران فچم ويريزكوداندوبو، خو سرم ايتأ حصيري كولا بنا بو، ان كولا لبه قوران خانئك بال مانسان واز و دِوِستا بُستي.

تامازه را دكفتم، خاستيم انا ناغافل دگانم جه پوشت كشا زنم.

پور ده باخي نوبو فارسم كي ايواركي خو كمرا راستا كونه واگرده، بلگي خاستي خو برار گردستنا صارا ميياني فنديره، يا كي مي ناشناس بو انا بوخورده بو، هر چي بو باعث بوبُ چوم به چوما شيم. اي جوفت كاس چوم، كولا بره جير، بوره ميجه لابه لا قاقا بُ مرا فنديرستي.

چن تا گرده بينه توك تيجأ بُ، رمشا دخشارده نهابو، اي دسته ويريس گيل سر فجه بو، بلته او دس ايتا اسب پورد، افتاب جيري ابدو كشه يي.

:- ، تو كُيه جا باموُيي؟»

:- «هجي مجي بوكودم تي ويرجا ظاهرا بُم.»

دازا اگانه آيه كس كسا كشا زنيم، ان گردن لؤ خوشا دم، گم:

«تكاتكا رايا وئر بزئم، بجارسران جا كي اويدفا باموبيم، جه او را باموم.»

- ترا هنده ياد بو.

- داني كي جخترا دني كس نييم!

- سگ ترا نيگيفت؟!

- دوسته بو.

- فكر نوكوديم ارا ده... خو حرفأ بخورد، بوگُفت:

- وابدن. بيا بينيشين بيدينم چي خبره.

بنيشتم، بينشت. هوتو، هو وقتان مانسان كي دانشگاه سبزه ان سر نيشتي، دونه زانوُ كشا زه، چانا دسان و زانو سر دخشارده، پيچا چومانا كاسا گوده، زالش بارده. واورسه ايتا ايتا، بوگفتم، هنده، باز، دوبارده، تا كي فارسم ايا كي بوگفتم: خيلي يان اِباوئر بزييدي.

بوگُفتم: تي رافا.

بوگُفت: مي آب هيا فوخوره.

بوگُفت: چره. كوُگايا روبردان دره.

بوگُفتم: خاب پس چي گي؟!

- ترسم، ترسم دورا بم، توقايي مرا جخترا شه، ياكي دئرا به ده دس فانرسا به. تازه اگه هه بئن تورا نبم به كو و كند نزنم، كلاچ مي سر قوپه ننه.

- ياني هر كي شه، اتو به؟

- هر كي يا... نانم، من مرا گم. من ايتا نتانم دور آتش ول جا مي دسا گرم دگانم، يا كي سورخ الوچه داران تي تي واسي، هف كو هف دريا او طرف بينيشينم گاره سري بخانم.

- ايسان ايرزه؟

- مگر هيزار دفأ امي موشتا راستا نوكوديم تاب نداييم هوا ميان نخانديم:

«گر مرد رهي ميان خون بايد رفت

از پاي فتاده سرنگون بايد رفت.»

بوگُفتم: خون كي خُبه، تا فوكونيد خيلي چيزان ديگرم هون امرا فوكونيدي، كورم كلاچم كرا فپختان دريدي، هه توتترَج ايگادان دريدي، روستوما پاختا كوديدي، بازون بئساييدي اوسن سينه خاله سر عسك يادگاري بيگيفتدي.

بوگُفت: «مرأ سياوش نقل ويشتر خوش ايه.» ويريشته، دازا اوساد، ايتا پايه كونا بنا بوكود تيجأ كودن.

سياوش نقاشي ياد دكفتم كي چن تا قولدور ايتا كله ورزايا فاكشئن ديبيد، ولي نتانستيدي اونا جه جا بكانيد. هميشك هه تو بو. كل ورزان كله قوچي يا داشتي. اما اي دفا معلوم بو جيجايه، خو جيجا كي يا، تام تومي لا واپوشانه يي.

بوگُفتم: خُب سياوش. مگه اون نوشوُ آتش ول جا دنوارست، آخر سري يم خو خونا دنپاشانه چايان تونورا؟

بوگُفت: چره بوشوُ، دانم، ولي من نانم كو گارا با باشنم؟ مي درد انه كي ايتا شك دره مي جان، اج برنوُخا مانه. اوَل با اون طما بيگانم، بازون با بنيشينم شاهناما از سر نو بخانم، ولي اي سوار نه روستم نيگا جا، بلگي اوشاني نيگا جا كي روستم و اسفنديار و كيكاووس و خيلي ده جه اَ پيله پيله كسان دس و پا جيري دمخته به بوييدي وُ اَشان نقل بينيويشته نوبُ، تا اشانأ نياجم، ايا جا جونبور بوخورنييم. اسا هر چي خايه ببه بئس ببه، تي سر فيدا. هنده بنا گوده پايانا تاشتن. كراچي دوبارده كرا خاندي:

«غريبي سخت مرا دلگير دارد

فلك در گردنم زنجير دارد

فلك از گردنم زنجير بردار

غريبي خاك دامن گير دارد.»

رشت. ايته جه ا سالان

                  هپه  را.-

تیز کرده است
/نعره های مستانه ی ورزاهای
ماه خرداد-تیر را./بارش پس از اذرخش....

  تیر مای 1583 رشت
  مسعود خمامی

صدای پای اسبهای رم کرده ای
  که بال داشتند.)
 

ویژگیهای ساختاری مصدر گیلکی

                           مسعود پورهادی ـ بیژن شهرستانی

تقويم‌ گيلاني‌

مسعود پورهادي

                                   کلمه مان،تاریکی و تامتولی

اوجور دوخان

کی

نه پنجره بیشتاوه نه

              پرچین

را و راشی ن

خوشانه رایا بشن.

تازه واش خایه سوسوبزنه

یانزنه

 باد وشتن

کولکه تانوده

باباگندمه راته مویا.

مرادوخان

اوجورکی

گازبزه سب

پوتارا دوخانه

صندلی

        رادوارا.

اوجورکی

زمینه پرپره

نارنج داره بهارا.

دوخان

     مرا.

صدایم کن/انگونه صدایم کن/که/نه پنجره بشنود نه/پرچین/راهها و راه چه ها/راه خودشان رابروند/علف تازه/می خواهد سوسوبزند/یانه/رقص باد/گره نیاندازد/به موهای صاف/بلال/صدایم کن/انگونه که/سیب گاز زده/مورچه راصدامی کند/صندلی رهگذر را/انگونه که/دامن زمین/شکوفه های نارنج را./صدایم کن.

بادبامو  ابرانا دورشین باورد

اسا

بی چتر

بی کرجی

ای تا  کول  اوازا تا کونم

هه صیقلان روباره لسمه لسمه پوردسرایسم

دریا غرقابو  مالانه  تذکرا ورق زنم

یاکی اسمانه کوتاه  واو چش پرا هه دوره شر

ای تاپرچینه اجاردوده توک وارگانم

بازون شم

قاب قورشانه خابا اورشینم

.

.

.

نانم

 بلگی بشم

هیست سطرانا فوتوکانم.

بارانی که می خواست چندسطرپایین ترببارد/بادامدوابرهارادرهم ریخت/حالا/بدون چتر/بدون قایق/موجی از اواز راتا می کنم/روی همین پل لرزان رودخانه صیقلان می ایستم/وگذرنامه ماهیگیرهای غرق شده راورق می زنم/یاکه/دامنه کوتاه شده اسمان رادرهمین نزدیکی ها/روی نک تیرک پرچینی می اویزم/بعدمی روم/خواب گوش ماهی هارا هم می زنم/.../نمی دانم شایدبروم /سطرهای خیس رابتکانم.

اول

تی صدا

          بو

بی تو

اب صدا

   پتا بو

تی دوخان دوخان جا

بادصدا

     واو

گوماره گوم گومه فوبو

بی تو

کرجی

کوله اسیر

ماه

هوایی چایان میین اویر

تی امرا  اسمان

          ابی دوکود

بادبان

کش کشانا  بودوه ست.

  بی تو

زنگه رگ

واخابا شو

پرچین

دورشین.

اول صدای توبود/بی تو/صدای اب/لال بود/

باصدازدن هایت/صدای باد/بازشد/پچپچه بیشه ها/ریخت/

بی تو/قایق اسیرموج/ماه/درچاه های هوایی گم/باتو/اسمان ابی پوشید/

بادبادک/درکهکشان دوید/بی تو/صدای هشداردهنده خاموش/پرچین/درهم ریخته.

دوبارده آمویی..